Zaandam

Siervuurwerk was altijd een grote bron van vermaak Forten Stelling van Amsterdam zijn eldorado voor vogels en wijnverkopers Met Jan Feith door de Zaanstreek (1933) Gebouw 8 krijgt een nieuw leven Kerken door Zuiderzeewater verwoest Vijf bijzondere objecten uit het Zaans Museum Zaans Industrieel Erfgoed: Top vijf stukken uit het gemeentearchief Het Juffertje: De eerste houtzaagmolen van Cornelis Corneliszoon van Uitgeest Hembrugterrein niet langer verborgen De Zaan als levensader voor de industrie Zaans Museum wil verhalen aan de samenleving teruggeven 7 redenen om naar de Zaanse Schans te gaan De koekjes van Verkade zijn van oudsher een begrip Verfmolen De Kat Stoommeelfabriek ‘Vrede’ Bruynzeel in Zaandam Fuif’es met Duyvis Anna Paulowna in Zaandam: afstammelinge van Czaar Peter wordt koningin van Nederland Wilhelminasluis Zaandam: eerste moderne oeververbinding over de Zaan Het bezoek aan de Zaanse ambachtsvrouwen De Zaanstreek, provisiekast van Nederland Czaar Peterhuisje in Zaandam Houten arbeiderswoning Houten woonhuis uit Zaandijk buitenbeentje qua bouwstijl Bakkerijmuseum ‘In de Gecroonde Duyvekater’ Burgemeesterswoning uit Westzaan, gebouwd in 1734 De ‘Hanepadsluis’ in Zaandam houten huisje waar Czaar Peter in 1697 slecht een handvol dagen logeerde, door de eeuwen heen zo'n ">Czaar Peterhuisje in Zaandam bedevaartsoord voor Russen Hembrug grootste draaibrug van Europa Geschiedenis Zaanstreek plaatjesalbums en de legendarische meisjes van Verkade. Het Zaandamse bedrijf kent een rij">Verkade bestaat al vele jaren Lompen als importartikel Zaandams oorlogsmonument in Verzetsplantsoen op 4 mei 1948 onthuld De Zaanse mosterdindustrie Verkade in Zaandam ziet er van buiten nog uit als een oude fabriek, maar herbergt nu onder andere een café-restaurant en het hoofdkantoor van spelletjesmaker Zaanstreek: strijd met woorden De meisjes van Verkade Trotse doorzager Bliksembezoek Napoleon aan Zaandam in 1811 Zaanse schans

Uit de wind en in de rook

De Zaanstreek kan worden beschouwd als een van de oudste industrielandschappen van ons land. De molenindustrie was al in 1600 in volle gang. De industrialisering en de komst van de stoommachine zorgde voor veel verandering. Betekende dit het einde voor de windmolen?

>

Claude Monet en het mysterie van het blauwe huis

“Zaandam is wel bijzonder opmerkelijk en er is genoeg te schilderen voor een heel leven, huizen in alle kleuren, molens bij honderden en verrukkelijke boten”,  schreef Claude Monet in 1871 aan zijn vriend en collega Camille Pissarro, tijdens een bezoek van vier maanden aan de Zaanstreek. In de tijd die de kunstschilder doorbracht in het gebied rond de Zaan schilderde hij ruim 25 schilderijen. Een van deze schilderijen is het blauwe huis aan de Hogendijk in Zaandam. Lange tijd was het de vraag of het huis echt blauw is geweest, of dat Monet zijn fantasie de vrije loop liet.

>

Claude Monet en de Zaanstreek

“In deze gemeente is aangekomen en logeert in het hotel de Beurs van den Heer Kellij een vreemdeling, genaamd Claude Monet, oud 31 jaren, schilder. Hij is vergezeld van vrouw en kind, en heeft het plan hier eenigen tijd te vertoeven om zijne kunst uit te oefenen.”

n

Zo maakte de Zaanse politie in 1871 melding van de aankomst van Claude Monet in Zaandam. De vier maanden die de kunstschilder doorbracht in de Zaanstreek behoren tot een productieve periode in zijn leven.

>

De Sultan Ahmed Moskee

Rijdend over de Coentunnelweg, de A8 tussen Zaandam en Amsterdam, vallen twee glanzende puntdaken op tussen het groen. Het zijn de minaretten van de Sultan Ahmet Moskee. In mei 1993 ging de eerste paal van dit pand de grond in, maar het verleden van de Islamitische gemeenschap in de Zaanstreek gaat veel verder terug.

>

Verfmolen De Kat

Op de Kalverringdijk 29 in Zaandam staat de ruim vier eeuwen oude verfmolen ‘De Kat’. Het uit twee zeventiende-eeuwse molens opgebouwde monument heeft zich gespecialiseerd in het maken van pigmenten voor verf. Er worden nog steeds verfstoffen gemaakt in de molen. En dat maakt De Kat de enige werkende verfmolen in de hele wereld.

>

Stoommeelfabriek ‘Vrede’

Aan de sluispolderweg te Zaandam ligt de voormalige stoommeelfabriek ‘Vrede’, zo genoemd omdat het werd opgeleverd toen de Eerste Wereldoorlog net ten einde was gekomen. Het zicht op het enigszins sinister overkomende staatsmonument wordt tegenwoordig echter versperd door het, bij het complex gevestigde ‘Containers Terminal Vrede’.

>

De Zaanstreek in het weekend: het verenigingswezen van Verkade

“Wij willen de vruchten plukken van onzen arbeid en deze kunnen wij alleen verkrijgen door eendrachtige samenwerking”, Sprak Ericus Verkade bij de oprichting van zijn bedrijf in 1886 tegen zijn vijftien medewerkers. Zijn bedrijf groeide echter gestaag en het aantal arbeiders groeide mee. In de twintigste eeuw werd het nodig om sociale voorzieningen te bieden en deze wettelijk vast te leggen. Zo kwamen er een ziektewet, vakantierechten en een oudedagvoorziening. Ook verschafte de nieuwe arbeidswetgeving de werknemers iets anders: vrije tijd. Dit zorgde voor een grote ommezwaai in het dagelijks leven, die onuitwisbare gevolgen heeft achtergelaten.

>

Bruynzeel in Zaandam

Het hout- en timmerbedrijf Bruynzeel, nog altijd beroemd om zijn keukens, werd in 1897 opgericht in Rotterdam door de Zeeuwse Cees Bruynzeel. Op het eerste gezicht lijkt een band met de industrie in het Noordzeekanaalgebied en de Zaanstreek niet voor de hand te liggen, maar niets is minder waar. Een brand in de Rotterdamse fabriek ‘de Arend’ in 1919 betekent voor de firma Bruynzeel een gedeeltelijke  en later zelfs volledige verhuizing naar de Zaanstreek in 1920, een beslissing die hen geen windeieren heeft gelegd.

>

Fuif’es met Duyvis

Snackfabrikant Duyvis in Zaandam is een bekende producent van vele soorten borrel- en tijgernootjes. Het bedrijf begon in de 19de eeuw als olieslagerij voor het in de jaren 1960 begon met de verkoop van pinda’s en andere noten. Van olie en veevoer ging de productie over op borrelnoten en later ook zoutjes en dipsauzen. Van oom naar neef naar kleinzoon, het familiebedrijf was zeker 150 jaar in handen van een Duyvis voor het werd gekocht door achtereenvolgens AkzoNobel, Douwe Egberts en nu voedingsmiddelen –en frisdrankproducent Pepsico.

>

Het bezoek van Peter de Grote aan Zaandam

In 1697 bracht Tsaar Peter de Grote een bezoek aan Zaandam. Over dit bezoek zijn inmiddels talloze boeken, prenten, schilderijen en verhalen verschenen, maar in de oude archieven van de gemeente Zaandam is maar weinig over het bezoek te vinden. Op zich is dat ook niet zo verwonderlijk, want het was geen officieel staatsbezoek. Nederland was in die tijd een republiek en had de (Spaanse) koning afgezworen en werd daarom door Rusland niet erkend. Toch was Nederland wel interessant als handelspartner, met name voor wapens. Het bezoek van Peter de Grote aan Zaandam was vooral gericht op het leren van de scheepsbouwtechnieken. 

>

Anna Paulowna in Zaandam: afstammelinge van Czaar Peter wordt koningin van Nederland

In 1816 trouwde kroonprins Willem, de latere koning Willem II, met Anna Paulowna, de dochter van de Russische Tsaar. Ter gelegenheid van de geboorte van haar tweede kind, prins Alexander, kreeg zij het Czaar Peterhuisje in Zaandam cadeau van haar schoonvader. Koning Willem I schonk dit aan Anna Paulowna omdat zij een afstammelinge was van Czaar Peter. 

>

Wilhelminasluis Zaandam: eerste moderne oeververbinding over de Zaan

Op 24 oktober 1903 opende de toen 23-jarige koningin Wilhelmina officieus de gloednieuwe naar haar vernoemde sluizen in het centrum van Zaandam. Het jonge staatshoofd was te gast op de salonboot Zaandam I, de eerste boot die door de Wilhelminasluis werd geschut. Op de boot werd zij aangesproken door de oude sluiswachter die trots vermelde haar vader ook geschut te hebben. 

>

Koninklijke bruggen in de Zaanstreek: De Beatrixbrug

Koninklijk bezoek aan de Zaanstreek ging opvallend vaak gepaard met een opening van belangrijke infrastructurele projecten. De belangrijkste sluis en bruggen over de Zaan zijn allen vernoemd naar leden van het Koninklijk Huis. Deze ‘traditie’ begon bij de 23-jarige koningin Wilhelmina die op 24 oktober 1903 de officieuse opening bijwoonde van de naar haar vernoemde Wilhelminasluis. Na haar zouden nog meer vorstinnen – vaak in gezelschap van (kroon)prinsen en prinsessen – de naar hun vernoemde bruggen over de Zaan openen. 

>

Prins Bernhardbrug in Zaandam: nieuwe brug krijgt voor even anti-monarchistische naamgeving

De Prins Bernhardbrug is de meest noordelijk gelegen brug van Zaandam en kende een lange aanloopfase. Dat is op zich niet zo uitzonderlijk voor grote infrastructurele bouwwerken. Opmerkelijker is echter de totstandkoming van de naamgeving ervan. Hoewel men in 1938 was begonnen met de aanleg, kon de brug pas in 1941, midden in de Tweede Wereldoorlog, geopend worden. Hierdoor kwam de geplande naamgeving te vervallen, omdat de Duitsers weinig op hadden met het Koninklijk Huis. Een situatie die zich tijdens de oorlogsjaren overigens op meer plaatsen in het Koninkrijk voordeed. 

>

Molen de Grootvorst

Tsaar Peter moet tijdens zijn tochtjes langs de Zaan zijn ogen hebben uitgekeken toen hij zag dat er voor allerlei producten specifieke molens waren ontwikkeld. Hout, olie, papier, meel, gepelde gerst, snuif en verf, alles werd bewerkt door evenzoveel soorten molens. En met succes, want aan het einde van de 17e eeuw werd de ene na de andere industriemolen gebouwd.

>

Spektakel bij de overtoom

Tijdens zijn bezoeken aan Zaandam hebben de Zaankanters Peter de Grote meerdere malen uitgenodigd om het spektakel van het overtrekken van een scheepsromp over de Overtoom van de Achter- naar de Voorzaan bij te wonen. Maar als we de beschrijving van Jacobus Scheltema moeten geloven is Peter niet eenmaal daadwerkijl toeschouwer geweest. de ene keer was er teveel volk op de been, omdat Peter als een toeristische attractie zelfs Amsterdamse toeristen trok. Een andere keer was Peter veel te ongeduldig om het spektakel af te wachten en een derde keer was de maaltijd zo lang uitgelopen dat de keizerlijke gast geen tijd meer over had.

n

De overtoom was in 1609 aangelegd om grote scheepsrompen die op de werven op de Achterzaan gemaakt waren naar de Voorzaan te transporteren zodat ze daar afgetimmerd konden worden en op weg konden naar hun afnemers. Het hele gebied dat nu zuidelijk en oostelijk van de Dam en de Hogendijk ligt was toen water waar elke dag door de Zuiderzee en het IJ eb en vloed binnen kwamen. De Dam in de Zaan zelf was ongeveer 42 meter breed, de gebouwde schepen ongeveer de helft zo lang. Het over de Dam trekken van zo’n kolos tussen de bebouwing op de Dam door was daarom een spectaculair gezicht. Vlak na het laatste bezoek van Peter de Grote is de Overtoom in 1719 bestraat en niet meer gebruikt. De naam Overtoom is vreemd genoeg als straatnaam in Zaandam verdwenen.

n

 

>

Doopsgezinde Vermaning ontvangt de Russische Grootvorst

In 1717 bezoekt Peter de grote nogmaals de Zaanstreek. Bij zijn laatste bezoek werd hij begeleid door Cornelis Calff en zijn zoon Nicolaas, op dat moment behorende bij de belangrijkste Zaanse koopmannen. Peter en zijn gevolg bezoeken een geelgieterij (kopergieterij), een traankokerij en bekeken de boeier die speciaal voor Peter bewaard was omdat hij eraan gewerkt zou hebben 20 jaar eerder.

n

’s Middags bezoekt men vervolgens de doopsgezinde vermaning waar Cornelis Calff voorganger is. De ‘priester’ op de prent is dus niet zomaar een priester, maar de Zaanse koopman Calff. De doopsgezinde Vermaning Het Nieuwe Huis was in 1687 ontstaan na de fusie tussen de Vlaamse en Waterlandse Doopsgezinde gemeenten van West-Zaandam. Het pand is nog steeds in gebruik als Vermaning.

n

 

>

Tsaar Peter gaat te werk als scheepstimmerman

Dat Peter de Grote direct op de dag na zijn aankomst zich laat aannemen op een scheepstimmerwerf, is te lezen in het verslag van Scheltema (rond 1814) en niet bij Nomen in 1697. Scheltema beroept zich op informatie van de stokoude kleinzoon van werfbaas Lijnst Rogge; Adriaan Rogge. De werf van Rogge lag langs de Hogendijk aan de Zaanzijde. Op deze plek zijn in 1996 en in 1998/99 bij archeologische opgravingen restanten van de werven blootgelegd.

n

In de collecties van het Zaans Museum en het Molenmuseum te Koog aan de Zaan bevinden zich maquettes die de situatie in de 17de eeuw reconstrueren. Of Peter de Grote daadwerkelijk gewerkt heeft op deze of een van de andere werven langs de Voorzaan is nu niet meer te achterhalen: het was wel de reden waar hij voor naar de Zaanstreek kwam.

n

 

>

Medegezant Menshikoff wordt ondergebracht

Nadat Peter de Grote na acht dagen op 25 augustus besluit Zaandam te verruilen voor een verblijf in Amsterdam op de VOC-werf, komt hij volgens Nomen en Scheltema nog enige malen terug naar Zaandam. Onder andere omdat een aantal man uit zijn gevolg door hem te werk gesteld zijn bij Zaanse bedrijven. De mannen zijn niet de minsten: onder hen graaf Golofkin, prins Kourakin en Alexander Menshikoff zijn vertrouweling.

n

Menshikoff kwam te werken op een mastenmakerij. Waar de mastenmakerij van Gerrit Jans Stuurman precies was, is onbekend, maar op het Krimp waren veel bedrijfjes gevestigd die als toeleverancier voor de werven werkten. Tijdens het eerste bezoek heeft Peter de mannen uit zijn gevolg al onder gebracht in een stenen burgerwoning van Jacob van der Linden op het Zilverpad 9, het lijkt erop alsof de mannen daar gebleven zijn. Het Zilverpad is in 1858 met het Geldelozepad, samengevoegd tot de Gedempte Gracht, die als onderdeel van het project Inverdan nu weer zijn gracht terugkrijgt.

>