Zaandam

Siervuurwerk was altijd een grote bron van vermaak Forten Stelling van Amsterdam zijn eldorado voor vogels en wijnverkopers Met Jan Feith door de Zaanstreek (1933) Gebouw 8 krijgt een nieuw leven Kerken door Zuiderzeewater verwoest Vijf bijzondere objecten uit het Zaans Museum Zaans Industrieel Erfgoed: Top vijf stukken uit het gemeentearchief Het Juffertje: De eerste houtzaagmolen van Cornelis Corneliszoon van Uitgeest Hembrugterrein niet langer verborgen De Zaan als levensader voor de industrie Zaans Museum wil verhalen aan de samenleving teruggeven 7 redenen om naar de Zaanse Schans te gaan De koekjes van Verkade zijn van oudsher een begrip Verfmolen De Kat Stoommeelfabriek ‘Vrede’ Bruynzeel in Zaandam Fuif’es met Duyvis Anna Paulowna in Zaandam: afstammelinge van Czaar Peter wordt koningin van Nederland Wilhelminasluis Zaandam: eerste moderne oeververbinding over de Zaan Het bezoek aan de Zaanse ambachtsvrouwen De Zaanstreek, provisiekast van Nederland Czaar Peterhuisje in Zaandam Houten arbeiderswoning Houten woonhuis uit Zaandijk buitenbeentje qua bouwstijl Bakkerijmuseum ‘In de Gecroonde Duyvekater’ Burgemeesterswoning uit Westzaan, gebouwd in 1734 De ‘Hanepadsluis’ in Zaandam houten huisje waar Czaar Peter in 1697 slecht een handvol dagen logeerde, door de eeuwen heen zo'n ">Czaar Peterhuisje in Zaandam bedevaartsoord voor Russen Hembrug grootste draaibrug van Europa Geschiedenis Zaanstreek plaatjesalbums en de legendarische meisjes van Verkade. Het Zaandamse bedrijf kent een rij">Verkade bestaat al vele jaren Lompen als importartikel Zaandams oorlogsmonument in Verzetsplantsoen op 4 mei 1948 onthuld De Zaanse mosterdindustrie Verkade in Zaandam ziet er van buiten nog uit als een oude fabriek, maar herbergt nu onder andere een café-restaurant en het hoofdkantoor van spelletjesmaker Zaanstreek: strijd met woorden De meisjes van Verkade Trotse doorzager Bliksembezoek Napoleon aan Zaandam in 1811 Zaanse schans

Koopmanshuis uit de 17e-eeuw met fraai interieur

Het pand ademt een 17e-eeuwse sfeer. Alsof de tijd heeft stilgestaan. Zowel van binnen als buiten een pronkstuk. Wat te denken van een voorkamer met betegelde wanden en een  achterkamer met houten betimmering. Om nog maar niet te spreken over de prachtige dubbele smuiger.

>

De Hoop op d’Swarte Walvis

Het harmonieus ogende gebouwencomplex bestaat uit niet minder dan drie afzonderlijke delen die in de jaren zestig op de Zaanse Schans zijn samengevoegd. Het betreft het herbouwde weeshuis van Westzaan uit 1717, een replica van een eind 17e-eeuws vleethuis uit Koog aan de Zaan en een 19e-eeuws pand uit de Oostzijde te Zaandam.

>

R.K. Volksbond

In opdracht van het R.K. Kerkbestuur ontwierp S.B. van Sante in 1904 de verbouwing van de voormalige parochiekerk aan de Oostzijde tot het verenigingsgebouw R.K. Volksbond. Deze opdracht werd hem door het kerkbestuur min of meer onderhands verstrekt. Het was een van de eerste ontwerpen die werd ondertekend met S.B. van Sante, architect. Eerdere ontwerpen tekende hij nog met ‘bouwkundige’. Het gebouw werd grotendeels verwoest door een brand in de nacht van 22 oktober 1926.   Meer nog door het gebruik dan door de architectuur is de nieuwe R.K. Volksbond uit 1926 bekend bij menig Zaankanter. Voor de Tweede Wereldoorlog bespeelden de katholieke toneelverenigingen het podium in ‘De bond’. Na de oorlog kreeg de legendarische zaal grote bekendheid door het optreden van lokale, Nederlandse en internationale popgroepen. In 1968 trad Pink Floyd op in ‘De Bond’.   Het gebouw lag ingeklemd tussen andere gebouwen. Daardoor kreeg alleen de voorgevel bijzondere aandacht bij het ontwerp. Gevelindeling, kozijnverhoudingen en metselwerk detaillering zijn verwijzingen naar de ‘Amsterdamse School’.

>

Bonifatiusschool

De voormalige katholieke jongensschool op de hoek van de H. Gerhardstraat en de Peperstraat in Zaandam heeft jarenlang dienst heeft gedaan als brandweerkazerne. Het pand wordt nu met veel respect voor de originele architectuur weer in oude luister hersteld. De huidige eigenaar, Oogheelkundig Medisch Centrum Zaandam, heeft naast de restauratieve ingrepen ook in een passende vormgeving een aantal dakkapellen toegevoegd. Menig Zaandammer zal zich nu afvragen:“die dakkapellen, stonden die er al op?”Dan heb je het als restauratiearchitect goed gedaan, het zou kunnen dat Van Sante ze nog zelf ontworpen heeft. Ook de tegeltableaus in de trappenhal komen weer mooi tot hun recht en op de bovenverdieping zijn de klaslokalen hier en daar nog te herkennen.n nDe St. Bonifaciusschool heeft hiermee opnieuw een bestemming gekregen die garant staat voor het behoud van dit pand tot in lengte van jaren.

>

Voormalige apotheek Van Sante stond in Westzijde

Haast was in 1956 geboden. Voor de op stapel staande bouw van de Beatrixbrug dienden diverse panden aan de Westzijde het veld te ruimen voor de westelijke oprit van de brug. Apotheek Van Sante was daar een van. In sneltreinvaart werd het met sloop bedreigde pand overgebracht naar de Zaanse Schans.

>

Verffabriek Pieter Schoen & Zn

In 1888 besloot Simon Schoen, zesde generatie in het verfbedrijf ‘Pieter Schoen & Zn’, een pakhuis te bouwen in de tuin van zijn woonhuis aan de Oostzijde 39. Acht jaar later werd dit pakhuis vervangen door pakhuis ‘De Lelie’. Vanaf die tijd veranderde de verfindustrie aanzienlijk door de introductie van gerede verven, waarvan Pieter Schoen in 1905 de productie begon. Na de grote brand van de pakhuizen in 1913 werd het bedrijf groter herbouwd. Pieter Schoen werd toen als eerste bedrijf in Zaandam aangesloten op het elektriciteitsnet. In 1929 werd het bedrijf zelfs uitgebreid tot een vijf verdiepingen tellende fabriek. Het bedrijf dat vlak voor de tweede wereldoorlog 260 man in dienst had, werd in 1969 overgenomen en heette vanaf 1972 ‘Sigma Coatings’. Het ernstig vervuilde perceel werd in de jaren negentig aan de gemeente verkocht die er –na sanering– woningen op bouwde.

>

Tuin- of theekoepel om aangenaam te verpozen

Jonkheer mr. Carel Adolf Elias, burgemeester van Zaandam van 1902 tot 1914, heeft op mooie zomerse dagen nog verpoosd in de theekoepel die destijds achter zijn kapitale woonhuis aan Westzijde 114 stond.

>

Houtbedrijf fa. de wed. Stadlander & Middelhoven

In 1804 opgericht door Antje van Eys, de weduwe van H. Stadlander en haar schoonzoon Jb. Middelhoven. Het bedrijf lag op een terrein tegen De Gouw aan, aan het eind van wat later de Belgischestraat heette. Grenzend hieraan lag een weiland, dat bekend stond onder de naam HET LAND VAN MIDDELHOVEN. Voor het zagen beschikte het bedrijf over vier houtzaagmolens in het Oostzijderveld en twee in het Westzijderveld. In 1911 kreeg het bedrijf een eigen balkenhaven aan de overzijde van De Gouw. In 1977 verhuisde Stadlander & Middelhoven naar Wormerveer. Op HET LAND VAN MIDDELHOVEN, evenals op het oude bedrijventerrein, zijn nu woningen gebouwd.

>

Rijstpellerij MICO

In 1923 ging rijstpellerij MICO van start aan de Oostzijde. In die tijd kwam bedrijvigheid vaak van buiten, aangetrokken door de goede Zaanse infrastructuur. MICO was een Duits initiatief en ook de directeur kwam daar vandaan. Tijdens de bezetting werd volop gewerkt voor de Duitse markt. In 1943 werd de fabriek gemoderniseerd door het plaatsen van een havermoutinstallatie uit Duitsland. Direct na de bevrijding kwam MICO als Duits bezit in handen van de Nederlandse staat. Op dat moment werkten er 49 arbeiders. De directie drong aan op voortzetting van de bedrijfsvoering. De concurrenten hadden echter altijd al last van deze nieuwkomer in een branche met flinke overproductie. Zij wensten liquidatie. Een formeel proces vond niet plaats. In 1951 werd Albert Heijn de nieuwe eigenaar. Die legde de productie stil en veilde de inventaris.

>

Puddingfabriek de Zaanstroom fa. Onrust & Hoorn

De firma Onrust & Hoorn werd in 1922 opgericht door F. Onrust en H. Hoorn. Uit hun samenwerking ontstond de ‘Nederlandsche Puddingfabriek De Toekomst’, gevestigd in een oude molenschuur op een terrein aan de Oostzijde 111. De producten, puddingpoeders en bakpoeders, werden goed verkocht. Rond 1937 kon er dan ook een geheel nieuwe uit steen opgetrokken fabriek met twee werkvloeren worden gebouwd. Begin jaren vijftig werd door de aankoop van een naastgelegen terrein de toegang tot de fabriek sterk verbeterd. In 1953 werd de fabriek voorzien van een derde werkvloer en nam de firma een bedrijf over dat kleine lolly’s produceerde, die onder de naam ‘Lik Bits’ wereldwijde bekendheid kregen. Speciaal voor de productie van deze lolly’s liet de firma een aparte machine bouwen die miljoenen Lik Bits per jaar maakte. De fabriek werd verschillende malen uitgebreid. Met het oog op de groeiende export activiteiten veranderde de firmanaam in 1969 in ‘Crowny Food’. Ondanks de bouw in 1985 van een nieuwe, uiterst moderne puddingfabriek op het terrein aan de Oostzijde, werd het familiebedrijf Crowny Food gesloten na de overname door een andere fabrikant van pudding- en bakproducten. De fabriek is inmiddels gesloopt.

>

Rijstpellerij Blans

Dat ondernemerschap in de Zaanstreek niet alleen was weggelegd voor doopsgezinden, bewees de katholieke ondernemersfamilie Blans uit Haaldersbroek en het Kalf. Het ondernemen ging de familie goed af en in 1876 besloot men tot de bouw van een moderne rijstpellerij aan de Oostzijde, de ‘Rizerie Birma’. Hiervoor werd het buiten Zaanlust gekocht en gesloopt. Klaas Blans woonde zelf aan de Oostzijde 109 en hield daar kantoor aan huis. Aan de groei van het bedrijf kwam na 1910 snel een einde. De eerste wereldoorlog was vervolgens de doodsteek. De zaak werd in 1919 geliquideerd.

>

De ‘Vagabond’ van Aart Roos (1919-2009)

‘Vagabond I’ is de toegekende titel van dit royale schilderij door Aart Roos (1919-2009). Het komt uit de collectie van Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier. Roos was een veelzijdig kunstenaar. Hij schilderde en tekende niet alleen, maar maakte ook grafiek, sgraffitos, mozaïeken, muurschilderingen en glasappliques.

>

Stoomgortpellerij De Alkmaar Zwaardemaker’s Handel en Industrie NV

In 1899 bouwde de firma ‘Zwaardemaker’ stoomgortpellerij ‘De Alkmaar’ aan de Oostzijde 193. bedrijf startte met 19 medewerkers in de toen zeer moderne fabriek. Het personeelsbestand zou in veertig jaar tijd groeien tot wel 114 medewerkers. In de voor de Oostzijde beeldbepalende 32 meter hoge silo bevonden zich een gerstreinigingsinstallatie en een malerij. Vanaf 1930 werd een afdeling mengvoeders toegevoegd, die na de oorlog de belangrijkste bron van inkomsten was. Na overname in 1967 werd het bedrijf gesloten. Het gebouw, nu een rijksmonument, is sinds 2004 omgebouwd tot een appartementencomplex waarbij het karakter van de silo geheel bewaard is gebleven.

>

Machinefabriek Holleman

Op de plek van kuiperij Rep werd in 1912 aan de Oostzijde 211 de machineherstelplaats van S. Holleman opgericht. Vooral in de beginjaren werd voornamelijk reparatiewerk voorde lokale en regionale industrie verricht. Ook beurtschippers legden met regelmaat aan bij dit aan de Zaan gelegen bedrijf. Uiteindelijk specialiseerde het bedrijf zich in machinebouw. In 1963 volgde de verhuizing naar een pand aan de Paltrokstraat, iets ten noorden van de Rosmolenbuurt.

>

Albert Heijn

Aan de Oostzijde 76-81 ligt de oudste fabriek van Albert Heijn. De productie begon in 1911 en richtte zich op koekjes en snoep. Ook de al veel oudere koffiebranderij werd in 1911 overgebracht naar de Oostzijde. In 1913 kwam er een bakkerij bij en tot 1940 vond er een gestage uitbreiding met werkplaatsen, een waterreservoir, ketelhuis, smederij, fabrieksruimten en pakhuisverdiepingen plaats. De productie werd uitgebreid met ontbijtkoeken en in 1938 kwamen daar limonade, vermicelli en macaroni bij. Ook na de oorlog gingen de uitbreidingen door, onder meer met kantoren. In 1977 werd de naam Albert Heijn productiebedrijven B.V. voortgezet onder de naam Marvelo B.V. In 1993 verhuist het bedrijf naar het terrein Westerspoor-Zuid.

>

Verffabriek Rembrandt Heijme Vis & Zn

In 1912 bouwden Heyme Vis jr. en zijn zoon Dirk Vis de verffabriek ‘Rembrandt’ op het terrein naast hun woonhuis aan de Oostzijde 215. Heyme en Dirk waren respectievelijk de zevende en achtste generatie uit het ondernemersgeslacht Vis dat al vanaf het begin van de 17de eeuw actief was in de verffabricage. In de nacht van 22 op 23 november 1924 was er brand in de fabriek en het pakhuis. De vlammen sloegen in zeer korte tijd uit alle ramen en gaten. Het achttien meter hoge pand aan de Zaanzijde brandde het ergste en door de verschillende soorten verf kwamen allerlei gekleurde vlammen tevoorschijn. Aan de overzijde van de Zaan was daardoor een waar spektakel te zien. Het bovengedeelte van de fabriek en het pakhuis verbrandden geheel. Enkele zolders bleven intact en ook de muren bleven overeind staan.

>

De ‘Hanepadsluis’ in Zaandam

Het sluiscomplex gebouwd in 1713 als schutsluis met enkelkerende functie tussen de polder Oostzaan en het IJ. Het complex bestaat uit een sluis, een vaste brug, een loopbrug en een wachthuisje.

>

Verdwijnt Sint Maarten uit het straatbeeld?

Sint Maarten, luilak en pinksterdrie zijn tradities die in de Zaanstreek onder vuur liggen. Het aantal kinderen dat met Sint Maarten er met lampion op uit trekt om langs de deuren al zingend snoep en ander lekkers op te halen, wordt kleiner en kleiner. Gratis snoep is niet langer de grote drijfveer. Niet echt verwonderlijk, want drop, chips en koek zijn tegenwoordig in nagenoeg ieder huishouden ruim voorradig. Dat lag vroeger anders.

>

Interview met Aty Nijntjes

Aty Nijntjes, geboren in Zaandam, was zes jaar toen de Tweede Wereldoorlog begon. Ze woonde in hartje Zaandam en altijd dicht bij de Zaan. Iets wat Aty nog heel goed bij staat is het volgende: ‘Op een dag was er heel veel lawaai buiten, iedereen rende naar buiten. Twee vliegtuigen beschoten elkaar. Ik weet niet meer of het geallieerde of Duitse vliegtuigen waren. Dit gebeurde toen ik nog op de Oostzijde woonde. In 1942 overleed mijn vader en verhuisden mijn opa, moeder, zussen, broer en ik naar de Beethovenstraat. Mijn vader was makelaar dus we hadden het niet slecht. In het huis aan de Oostzijde zat een grote kelder waar mijn vader voor ons had gehamsterd. Er lagen bijvoorbeeld allemaal Edammerkazen. Dit namen wij allemaal mee naar ons nieuwe huis.’

>