Handel, kunsten en wetenschap kwamen tot bloei in de zeventiende eeuw. Vele sporen uit deze tijd zijn nog terug te zien: de koopmanswoningen, grachten, kerken, stadswallen en havens brengen de geschiedenis tot leven. Ook in musea is kunst uit deze periode te bewonderen van de Hollandse Meesters: Rembrandt, Hals en Vermeer. Sommige plekken, zoals de Amsterdamse Grachtengordel, zijn wereldberoemd en worden in één adem genoemd met de zeventiende eeuw. Maar ook de West-Friese havensteden Hoorn, Enkhuizen en Medemblik waren van onmisbaar belang: schepen voeren af en aan en de visvangst maakte een belangrijk onderdeel uit van de handel. Niet iedereen profiteerde van deze welvaart. Voor arme stadsbewoners, migranten, bedienden, wezen en plantagearbeiders was de zeventiende eeuw allesbehalve een bloeitijd. In dit thema belichten we ook de keerzijde van deze ‘gouden’ medaille.
De uitdrukking ‘kenau’ werd in de jaren zeventig geleidelijk een geuzennaam voor een sterke en onafhankelijke vrouw, maar menig woordenboek heeft het nog over een ‘bazig manwijf’, een vrouw die zich onvriendelijk en zogenaamd ‘onvrouwelijk’ gedraagt. De naam gaat terug tot in de zestiende eeuw, toen de zeer mannelijke vrouw Kenau Simonsdochter Hasselaer, zich heldhaftig inzette tegen Alva’s leger tijdens het Beleg van Haarlem.
>
3 min
De dinsdag na Pinksteren is in de Zaanstreek en Purmerend traditioneel de dag waarop derde pinksterdag of Pinkster Drie wordt gevierd; ook wel ‘Bokkiesdag’. Mensen uit verschillende plaatsen in de provincie trokken sinds oudsher op deze dag naar Purmerend om een bokje (geit) te kopen.
> 3 min
Ofschoon de onthullende ontleedkunde van Nicolaes Tulp de wetenschap opzienbarende diensten heeft bewezen of niet, Rembrandts Anatomische Les van Dr. Nicolaes Tulp heeft de zeventiende-eeuwse medicus voor altijd op de kaart gezet als een Europese vermaardheid. Tulp heeft echter wel meer gedaan dan het demonstreren van de buigspieren van de vingers van een geëxecuteerde dief in de Waag in Amsterdam. Hij bundelde zijn inzichten, observaties en opgedane kennis van de geneeskunde samen in zijn Observationes Medicae (1641), maar heeft ook als politicus zijn invloed uitgeoefend. En wel als burgemeester van Amsterdam! Wie was Nicolaes Tulp en hoe zag zijn leven als geneesheer en magistraat eruit?
> 5 min
Is het jou wel eens opgevallen dat grachtenpanden in Amsterdam vaak naar voren hellen? Of heb je wel eens een pand gezien dat, vreemd genoeg, naar achteren leunt? Eigenlijk staan de meeste grachtenpanden schots en scheef. Dat is niet omdat de huizen verzakt zijn, ze zijn bewust zo gebouwd. Maar waarom?
> 3 min
“Als de lente komt dan stuur ik jou, tulpen uit Amsterdam.” Wie kan er niet meezingen met dit bekende nummer van Herman Emmink uit 1957. Wist je trouwens dat het lied niet uit Nederland komt maar uit Duitsland? Hetzelfde geldt voor de ‘oer-Hollandse’ tulpen die niet in het wild uit de Hollandse kleibodem omhoog kwamen. De wortelen van de kleurige bloemen, waarvoor menig toerist naar Nederland afreist, liggen in de bergen van Kazachstan. De tulp heeft een lange weg afgelegd voor deze onlosmakelijk met Nederland werd verbonden en kent een veelbewogen geschiedenis.
> 7 min
Drie gemeenten, Vianen, Velsen en Heerhugowaard zijn verbonden door de familie Van Brederode. Samen gingen zij op zoek naar de invloed en betekenis van de Brederode-dynastie door de eeuwen heen.
> 2 min
De Hoornse zeeman, Willem Corneliszoon Schouten kwam in 1617 na een lange zeereis ‘met de kous op het hoofd’ thuis.
> 3 min
Peter Stuyvesant: wie kent hem niet? De beroemde bestuurder van de kolonie Nieuw-Nederland in de huidige Verenigde Staten vertrok in 1639 richting Curaçao, om daar als commissaris van de West-Indische Compagnie te werken. Het was een gevaarlijke tocht. De Fries was nog geen dertig jaar oud, maar wist niet zeker of hij de reis zou overleven. Om zijn bezittingen veilig te stellen, liet Stuyvesant een testament opmaken bij de Amsterdamse notaris H. Schaeff.
> 2 min
Zeeman Willem Cornelisz. Schouten heeft aan het begin van de zeventiende eeuw meerdere reizen naar Zuidoost-Azië gemaakt en ontdekte, samen met Jacob Le Maire, zoon van de Amsterdamse koopman Isaac Le Maire, de Straat Le Maire en Kaap Hoorn in de zoektocht naar een nieuwe westelijke route naar Indië; een enerverende reis. Maar wie mag met de eer strijken? Le Maire of Schouten?
> 6 min
De Gouden Eeuw betekende zowel een hoogtepunt voor de handel als voor de scheepsbouw. Schepen die zowel in Hoorn, Edam, Zaanstreek als in Amsterdam werden gebouwd.
> 4 min
Coffeeshops, de wallen, altijd fietsen en een plat accent: al deze zaken worden beschouwd als ‘typisch Amsterdams’. Of al deze kenmerken opgaan voor elke Amsterdammer valt echter te betwisten. Ook in de zeventiende eeuw bestonden er een aantal typische gebruiken, waarmee de Amsterdammer zich onderscheidde van buitenpoorters.
> 2 min
De Kalverstraat, de Nieuwendijk, de Negen Straatjes, de P.C. Hooftstraat en nog veel meer: Amsterdam is een echte winkelstad waar voor elk wat wils te vinden is. Ook in de zeventiende eeuw was Amsterdam al een shopping walhalla. Het leven in Amsterdam draait en draaide om handel. Uit de omgeving brachten boeren dagelijks hun dagverse producten naar de binnenstad, evenals handelsschepen, afgeladen met koopwaar van over de hele wereld. Hoe ging het winkelen er aan toe in het zeventiende-eeuwse Amsterdam?
> 3 min
De zeventiende-eeuwse schilder Philips Pouwelsz. Wouwerman (1619-1668) kan als de meest succesvolle schilder van de Gouden Eeuw worden beschouwd. De cavalerie trekt met veel dramatiek ten strijde, paarden komen na de jacht terug in de stal en worden door ruiters en knechten van hun tuig ontdaan, een koets wordt overvallen en een wit trekpaard wacht op zijn ruiter die in de berm een sanitaire stop houdt. De Haarlemse kunstenaar schilderde achter elkaar door, allerlei landschappen, slagvelden, jachtpartijen en andere voorstellingen waarin vooral paarden een grote rol kregen.
> 3 min
Paulus Potter werd op 20 november 1625 geboren in het Noord-Hollandse haringstadje Enkhuizen aan de Zuiderzee. Slechts 29 jaar oud en met een honderdtal werken in zijn oeuvre overleed de kunstschilder in Amsterdam. Het klinkt niet als de succesformule om het te schoppen tot één van de Hollandse Meesters van de Gouden Eeuw, maar toch wist Potter hierin te slagen.
> 2 min
Gouden bergen, een tolerante atmosfeer en een schitterende grachtengordel: al in de zeventiende eeuw is Amsterdam ‘the place to be’. De stad bruist van levenslust en ontpopt zich tot een zeer populaire reisbestemming. Wat was er tijdens een bezoek aan de hoofdstad van 400 jaar geleden het bezoeken zeker waard?
> 3 min
De pioniers die zich voor het begin van onze jaartelling vestigden in wat zou uitgroeien tot Weesp, kozen vermoedelijk de plek waar het Smal Weesp uitmondt in de Vecht. Via deze stroompjes ontwaterde het hoog oprijzende veengebied. Rond deze straat bij beide rivieren ligt de historische basis van Weesp. De straat zal, gezien de naam, indertijd wel een modderig pad geweest zijn.
> 2 min
Vaar over de Vecht Weesp binnen en je ziet het decor van een stad met een rijk verleden. De lijst van rijksmonumenten telt in deze stad meer dan tweehonderd objecten: gebouwen, bruggen, forten. Rond de twintig monumenten uit die lijst staan aan de Hoogstraat, aan de oever van de Vecht. Je herkent pakhuizen die uit de 17e eeuw dateren en herenhuizen van een eeuw later. Je kijkt naar panden met een zadeldak, met klokgevels, met gevels waarop versieringen en guirlandes zijn aangebracht.
> 3 min
Het indrukwekkende portret van Admiraal Michiel Adriaenszoon de Ruyter kent iedereen. Maar wat voor man ging er eigenlijk schuil achter dat grote harnas?
> 5 min
Aan het eind van de 17e eeuw tot in het begin van de 18e eeuw was er op Curaçao een bloeiende indigoproductie. Veel van de al bestaande plantages hadden indigo aangeplant en indigobakken gebouwd om van de planten de indigo kleurstof te produceren. Die kleurstof werd vervolgens naar Nederland geëxporteerd, waar er een grote vraag naar was. Als deelnemer van de werkgroep Archeologie van Curaçao heb ik een aantal indigobakken bezocht en mee ontdekt en ik raakte geïnteresseerd in het proces.
> 4 min
Als stad van zeevaarders heeft Edam veel kapiteins en nog hoger in rang geplaatsten voortgebracht. Justus Boot (1739-1793) diende bij de Admiraliteit van Amsterdam en bracht het tot schout-bij-nacht en vice-admiraal van Holland en West-Friesland. Hij woonde waar nu het statige pand Voorhaven 80 staat. Er is zelfs een connectie tussen Edam en Hollands beruchtste zeeheld, Michiel de Ruyter.
> 5 min