1. Cunera van Rhenen († ca. 377)

Of de heilige Cunera echt bestaan heeft, valt niet te bewijzen. Toch is zij de eerste vrouwelijke heilige van Nederland. Volgens de overlevering was Cunera een Schotse prinses die rond het jaar 337 op bedevaartstocht overvallen werd door plunderende Hunnen. Cunera werd gered door de ‘koning van de Rijn’, die haar meenam naar zijn kasteel in Rhenen. Aan het hof werd ze dankzij haar vrome gedrag zeer populair, tot jaloezie van de koningin. Die wurgde haar met een doek en begroef haar in de paardenstal. Maar het bedrog kwam uit en Cunera kreeg een laatste rustplaats op een heuvel. Toen de Utrechtse bisschop Willibrord 300 jaar later door Rhenen trok, werd hij door inwoners gewezen op haar graf, waar allerlei wonderen zouden plaatsvinden. Willibrord liet Cunera daarop heilig verklaren.

In het Noord-Hollands Nibbixwoud staat nog altijd de rooms-katholieke Sint Cunerakerk, gewijd aan de martelares. Hoewel de neogotische kerk stamt uit 1878, wordt Cunera hier al sinds de middeleeuwen aangeroepen als beschermster van het vee. Een belangrijke heilige voor de inwoners van Nibbixwoud, wiens enige bezit hun vee was. Op Cunera’s naamdag, 12 juni, werden de dieren traditioneel bijeengebracht op het terrein rond de kerk. Terwijl de boeren offers brachten en baden om de bescherming van Cunera, zegenden de priesters tijdens dit jaarlijkse ritueel het vee. Ook Noord-Hollandse pelgrims droegen wel eens het insigne van de heilige Cunera met zich mee.

Devotieprent van Cunera van Rhenen, beschermheilige tegen keel- en veeziekten. Vervaardigd door Karel Van De Vyvere. Collectie Museum aan de Stroom, Antwerpen.

2. Bavo van Gent (ca. 600 – ca. 654)

De heilige Bavo werd rond het jaar 600 geboren als de Frankische edelman Adlowin of Allowin in Haspengouw, een regio in het huidige België. In zijn jeugd gedroeg hij zich als een tiran naar zijn onderdanen. Ook hield hij enorm van feesten, waardoor hij in een middeleeuws boek omschreven werd als: ‘Hij volhardde in de zonde en brandde van wellust’. Na zijn huwelijk gooide hij het roer om. Hij ging eervol leven, hielp de armen waar hij kon en gaf na de dood van zijn vrouw zelfs al zijn bezittingen weg. Hij trad toe tot het gevolg van missionaris Amandus in de benedictijner abdij van Gent, waar hij de rest van zijn leven mensen in nood hielp en boete deed voor zijn zondige jeugd.

Na zijn dood ontdekten de inwoners van Gent al snel dat er bij zijn graf wonderen gebeurden. Bavo werd vereerd als heilige. Zijn gebeente werd in een kistje op het altaar geplaatst en hij groeide uit tot de beschermheilige van de stad Gent. Een Vlaamse gravendochter bracht uiteindelijke een reliek van Bavo mee naar Haarlem. De wonderkracht van deze reliek zorgde ervoor dat Bavo de stad in 1274 kon redden van een leger woeste Kennemers dat Haarlem aanviel. Sindsdien is hij ook als beschermheilige aan onze provinciehoofdstad verbonden. Niet alleen de laatmiddeleeuwse Grote Kerk in het centrum van Haarlem draagt zijn naam, maar ook de negentiende-eeuwse Kathedrale Basiliek aan de Leidsevaart.

Bavo van Gent, ca. 1466-1499. Vervaardigd door Geertgen tot Sint Jans. Collectie Hermitage, Sint Petersburg.

3. Gertrudis van Nijvel (626 – 659)

Van de heilige Gertrudis zou je kunnen zeggen dat ze al geboren werd met een spirituele ‘voorsprong’. Ze was namelijk de dochter van de heilige Ida van Nijvel, die na de dood van haar man Pepijn van Landen verschillende kloosters stichtte. Gertrudis was van jongs af aan al zeer devoot. Haar strenge opvoeding sterkte haar in haar overtuiging dat ze niet zou trouwen en alleen Christus wilde dienen. Ze trad toe tot de Cisterciënzerabdij van Nijvel, gesticht door haar moeder, waar ze het al op jonge leeftijd tot abdis schopte. Ze was altijd bezig met studeren, bidden en vooral vasten, waardoor ze steeds verder verzwakte. Hierdoor overleed ze al op de jonge leeftijd van 33 jaar.

Over Gertrudis gaan heel wat legenden rond. Zo zou een vlam uit de hemel op haar hoofd zijn neergedaald middenin de abdij. Ook zou ze zeemonsters verdrijven bij schepen en werd ze aangeroepen om ratten te verjagen. De voormalige rooms-katholieke kerk in het dorp Ruigoord is aan de heilige Gertrudis gewijd. De kerk stamt uit het einde van de negentiende eeuw, toen op Ruigoord een dorp werd gebouwd voor de huisvesting van landarbeiders uit West-Friesland en Zeeland, die in de nieuwe Houtrakpolder kwamen werken. Eind 1972 werd het dorp, dat inmiddels leeg stond, door Amsterdamse kunstenaars herontdekt en gekraakt. Nog steeds staat Ruigoord bekend als kunstenaarskolonie en in de oude Gertrudiskerk vinden nu geregeld culturele activiteiten plaats.

Glas-in-loodraam van Gertrudis van Nijvel in de Sint-Martinusbasiliek in Halle. Foto: Paul Hermans, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons.

4. Lambertus van Maastricht (ca. 638 – ca. 706)

De heilige Lambertus was tussen 670 tot aan zijn dood in 706 bisschop van Maastricht. In zijn tijd was er sprake van machtsstrijd in het Austrasiche koninkrijk, waartoe ook Maastricht behoorde. Zo is Lambertus een tijdje verbannen geweest, maar later door de Frankische hofmeier Pepijn de Dikke weer in zijn bisschoppelijke waardigheid hersteld. In zijn tijd als bisschop zette Lambertus zich samen met Willibrord in voor de verspreiding van het christendom naar Brabant en de Duitse Kempen. Het was een meningsverschil over een buitenechtelijke relatie van Pepijn de Dikke die Lambertus uiteindelijk de das omdeed. Op 17 september 706 werd de bisschop bij Luik vermoord.

In Luik werd vervolgens een kathedraal aan Lambertus gewijd. Maar daar niet alleen. Ook in de kleine Noord-Hollandse woonkern De Weere staat een relatief grote Lambertuskerk en het nabijgelegen plaatsje Lambertschaag zou zelfs naar de heilige genoemd zijn. Dat zit zo. Volgens de overlevering zou Lambertus in de zevende eeuw korte tijd in Abbekerk hebben geleefd. Toen de Hollandse graaf Floris V in de dertiende eeuw West-Friesland veroverde, bracht hij waarschijnlijk de Lambertusverering mee naar het gebied. In 1357 werd de parochie van St. Lambertus in De Weere in ieder geval al genoemd. De oudste aanwijzingen over de kerk van Lambertschaag, die vanzelfsprekend ook gewijd is aan de heilige Lambertus, stammen uit 1395. Het huidige kerkgebouw, dat opvalt door zijn groene kleur, is waarschijnlijk in de tweede helft van de vijftiende eeuw gebouwd.

Reliekbuste van de heilige Lambertus van Maastricht, 1653. Op het pedestal drie scènes uit het leven van de heilige Lambertus, de middelste scène toont zijn dood. Vervaardigd door Michel Natalis. Collectie Rijksmuseum, Amsterdam.

Houd de website in de gaten voor deel II van Heiligen van de Lage Landen: van Willibrord tot Liudger.

Tekst en omslagfoto: Sarah Remmerts de Vries

Bronnen:

• Marco Mostert, ‘Veelkleurige devotie en zakelijk schriftgebruik. Religie en schrift in middeleeuws Holland’, in: Thimo de Nijs en Eelco Beukers red., Geschiedenis van Holland – Deel I: tot 1572 (Hilversum 2002) 149-196.
• 326x Noord-Holland. Van Aagtdorp tot Zwanenburg (Utrecht 2007).
• Cunera van Rhenen – De eerste vrouwelijke heilige van Nederland, Historiek.
• Geschiedenis St. Cunera, R.K. EmmausParochie.
• Wie was Bavo eigenlijk?, Vrienden van de Grote of St.-Bavokerk.
• Gertrudis 626 – 659, Oud-Katholiek Utrecht.
• Lambertus, KRO-NCRV.