Het huidige Ruigoord ligt weggedoken achter reusachtige windmolens en rijen kolossale  opslagtanks. Wandel Ruigoord binnen en je voelt je meer dan een halve eeuw terug in de tijd. In de jaren van provo en flowerpower, kijk maar op de trailer van de film ‘Ruigoord – een kosmisch lek’.

In het uitgestrekte boerenland van de Houtrakpolder, aan de rand van Amsterdams Westelijk Havengebied, groeide dit dorpje met arbeiders en vrijbuiters uit tot een omstreden gebied. Nog geen honderd activisten zagen zich eind vorige eeuw omsingeld door 800 gewapende handhavers van het gezag.

Kooijeneiland

In de elfde eeuw scharrelden hier al mensen rond. Pak een landkaart van rond 1850 en je ziet het eiland Ruigoord liggen. Ten noorden van Halfweg in het Houtrak van het (toen nog) uitgestrekte IJ. Ruigoord heette ook wel Kooijeneiland, vanwege de eendenkooien die hier waren gecreëerd.

De aanleg van het Noordzeekanaal betekende onder meer dat het IJ niet meer golfde van de Zuiderzee tot de duinen. Het water tussen de nieuwe dijk van het Noordzeekanaal en de oude zeedijk van het IJ werd droog gepompt. En zo kwam Ruigoord in de Houtrakpolder te liggen. Ruigoord was zeker de eerste jaren nog te herkennen als een lichte verhoging in het polderland.

De Amsterdamsche Kanaal Maatschappij die de aanleg van het Noordzeekanaal realiseerde, droeg in 1876 het beheer van de prille Houtrakpolder, inclusief Ruigoord, over aan een nieuw gekozen polderbestuur. De droog gelegde gronden werden in kavels verkocht. Landarbeiders uit Zeeland en West-Friesland trokken hierheen op zoek naar werk.

Uitsnede van een kaart uit circa 1740 toont het eiland Ruigoord in het Houtrak. Vervaardigers: Johannes Covens en Cornelis Mortier. Stadsarchief Amsterdam, Collectie Atlas Kok / Afbeeldingsbestand KOKA00415000001.

Geld uit Parijs

Jaap Kok, journalist bij de Zwanenburgse/Halfwegse Courant, schetste in zijn boek ‘Verhalen uit de Houtrakpolder’ het boerenleven in de eerste decennia na de drooglegging van polder. Hij vertelt hoe de eerste piepers uit de vruchtbare grond tot in Frankrijk gretig aftrek vonden. Betaling bleef echter uit. De eerste Houtrakkers hadden blijkbaar weinig ervaring in handel met buitenlandse afnemers. Wat ze ook probeerden, betaling bleef uit.

En dus besloten drie boeren uit de polder dan maar naar Parijs te reizen om hun geld te halen. Met alleen het adres van de afnemer op zak. De Fransman in het kantoortje van de importfirma verstond de Houtrakkers niet. En zij hem niet. ‘Non compris’, klonk het maar. Tot een van de Hollanders woedend opsprong en brulde: ‘Wat nou non compris, (…) JA compris.’

Dat maakte indruk. De boeren reden de volgende dag tevreden met hun geld naar huis. Houtrakkers laten niet met zich sollen.

Beeld van de Houtrakpolder in 1936. Vervaardiger: anoniem. Noord-Hollands Archief / Beeldcollectie van de gemeente Haarlem, Inventarisnummer 29347.

Witte steenkool

Ruigoord groeide dankzij de komst van zo’n honderd landarbeiders uit tot een heus dorpje – met een café, een winkeltje, een school en de Sint Gertrudiskerk. Bestuurlijk viel Ruigoord onder de gemeente Haarlemmerliede en Spaarnwoude. Het mooie raadhuis stond (en staat nog als monument) in Halfweg. Vlakbij de suikerfabriek die in 1865 was gestart als Eerste Beetwortel Suikerfabriek. In de Tweede Wereldoorlog draaide deze fabriek door. Op steenkool.

Sommige boeren uit de Houtrakpolder leverden bij voorkeur ’s nachts hun suikerbieten af bij de fabriek. Dan konden ze op de terugweg stiekem een ladinkje steenkool meenemen. Bij de fabriek lag namelijk een berg steenkool. De zwarte kolen waren wit gespoten om niet op te vallen. Iedereen die hier clandestien kolen laadde, zorgde er voor om de resterende zwarte kolen weer wit te spuiten. Dat de steenkoolberg op het fabrieksterrein langzaam slonk, viel aanvankelijk niet op.

Het landelijke leven in de Houtrakpolder raakte in een stroomversnelling door toedoen van Joop den Uyl. In 1964, hij was toen wethouder in Amsterdam, stelde hij voor hier een haven aan te leggen voor de petrochemische industrie. Ruigoord werd op papier van de kaart geveegd. Grondbezitters in de Houtrakpolders verkochten hun land aan Amsterdam, bewoners moesten vertrekken, verderop werd al zand opgespoten.

Boerenwagens anno 1916 bij de entree van de suikerfabriek in Halfweg. Noord-Hollands Archief / Collectie van prentbriefkaarten van de Provinciale Atlas Noord-Holland, Inventarisnummer 18054.

Landjuweel

Kunstenaars uit de hoofdstad kwamen op de leeg gekomen huizen in Ruigoord af. Er rees verzet tegen de sloopplannen. Dichter Hans Plomp (1944-2024) en schrijver Gerben Hellinga (1937-2026) zochten met succes de publiciteit. Ruigoord verscheen in krantenkoppen. De spanning steeg. Ontruimde panden werden gekraakt, andere gesloopt. De pastoor moest zijn kerk sluiten. Na de noodgedwongen laatste mis in juli 1973 gaf de verontwaardigde pastoor Van Dijk de sleutel van zijn kerk aan krakers.

Laatste mis in kerk te Ruigoord op 22 juli 1973. Fotograaf: Rob Mieremet / Anefo. Nationaal Archief, Bestanddeelnummer 926-5618, publiek domein.

Het verzet kreeg wind in de rug als gevolg  van de toenmalige oliecrisis. Het Amsterdamse gemeentebestuur trok de ambitieuze havenplannen voor de Houtrakpolder in. Met een groot feest, het eerste Landjuweel, vierden de Ruigoorders het behoud van hun kunstenaarskolonie. Er was op enkele honderden bezoekers gerekend, er kwamen duizenden. Dorp dus gered?

Ruigoord viert feest, 1973. Fotograaf: Bert Verhoeff / Anefo. Nationaal Archief, Bestanddeelnummer 926-6385, publiek domein.

Zeker niet, want eind vorige eeuw werd bekend dat het dorp nu toch echt tegen de vlakte moest om plaats te maken voor uitbreiding van het havengebied. Er zou een depot voor opgebaggerd slib kunnen komen. De creatieve krakers kwamen opnieuw in verzet. Ze stuurden bezwaarschriften tegen de plannen van de hoofdstad naar het Europese Gerechtshof in Luxemburg.

Graafmachines kwamen al aanrijden. Een verzetsgroep in Ruigoord coördineerde allerlei acties. Er werden boomhutten gebouwd en tunnels gegraven. Actievoerders bezetten een dag het havenkantoor in Amsterdam. Rond Ruigoord werd letterlijk een hek opgetrokken. De spanning steeg toen de Mobiele Eenheid aan kwam zetten, maar liefst 800 man sterk. Daartegenover stonden naar schatting tachtig activisten.

De Sint-Gertrudiskerk uit 1892, hartje Ruigoord. Foto: Jan Maarten Pekelharing.

Kunstenaarskolonie

Het liep uiteindelijk met een sisser af. Het dorpje mocht blijven bestaan. Maar woonvergunningen werden niet meer verstrekt. De huizen zouden hoogstens als atelier mogen dienen. Ruigoord, dat sinds 1997 deel uitmaakte van de gemeente Amsterdam, is sindsdien een officieel onbewoonde kunstenaarskolonie. De stichting Ruigoord huurt het dorp, het terrein en de gebouwen, van het Havenbedrijf.

Penningmeester Peter van der Wel zei in 2025 het dorp als een levend experiment te beschouwen. ‘In de reguliere economie draait alles om groei en rendement, maar hier gaat het om gemeenschappelijke rijkdom. Mensen delen middelen, zorgen voor elkaar, en werken samen aan een betekenisvol bestaan. Dat heeft een enorme maatschappelijke waarde, ook al is die niet in geld uit te drukken.’

Juffrouw Jans, de eigenares van het kruidenierswinkeltje in het oude Ruigoord, was als geboren Ruigoordse haar hele leven ervan overtuigd dat haar dorp zou blijven bestaan. Haar winkeltje is er niet meer, maar verder heeft ze tot dusverre gelijk gekregen. Een van de Ruigoorders weet wel waarom. Hij heeft namelijk op de muur van zijn huis, pardon: atelier, gekalkt: ‘Zoveel inspiratie op deze ene plek, het kan gewoon niet anders, er zit een kosmies lek’.

De entree van Ruigoord. Tussen het geboomte schemeren de witte opslagtanks van het haventerrein. Foto: Jan Maarten Pekelharing.

Lepelaar

Hoe lang houdt dit ‘kosmies lek’ stand? Volgens een contract met het Havenbedrijf is de toekomst in elk geval tot 2027 verzekerd. Maar Ruigoord is inmiddels wel omsingeld door bedrijvig Amsterdam-Westpoort.

In 2020 reed mevrouw Rommel, lid van Gedeputeerde Staten van Noord-Holland, naar de Houtrakpolder om een natuurgebied te openen. Met het voortaan toelaten van brak water uit het Noordzeekanaal ontstaat hier in de polder een ‘extra brakke ofwel zoute natuur’, aldus de gedeputeerde. ‘Hopelijk zien we daardoor op den duur bijvoorbeeld weer lepelaars die garnalen zoeken in het brakke water.’ Dat klinkt heel onschuldig.

Sinds de tijd van de suikerbieten is de Houtrakpolder qua inrichting ingrijpend veranderd. Het aantal boeren is drastisch gedaald. In de polder zie je nu recreatieterreinen met bosschages, vind je een watervogelplas, golfterreinen, bedrijventerreinen en havens. Voor de afwatering zorgt een bijzonder poldergemaal dat doet denken aan een kerkje. Het gemaal voert het polderwater af op het Noordzeekanaal.

Het gemaal dat de Houtrakpolder droog houdt doet denken aan een kerkje. Foto: Jan Maarten Pekelharing.

Over water gesproken, dagblad Het Parool meldde eind 2023 dat de Houtrakpolder mogelijk als wateroverloopgebied zal dienen. Een plek dus die bij extreme wateroverlast als opvang dient. Je mag aannemen dat het niet de bedoeling is om het haventerrein met de rijen opslagtanks onder water te zetten. Maar andere delen van de Houtrakpolder daarentegen wellicht wel. En Ruigoord? Met een beetje creativiteit houdt het eilandje vast de kerktoren boven water. Dan zou juffrouw Jans gelijk krijgen.

Of gaat Ruigoord hoe dan ook ten onder?

Auteur: Jan Maarten Pekelharing

Bronnen:

• Gerben Hellinga: Het ontstaan van Ruigoord.
• Gerben Hellinga, Ruigoord – Alibi onder de rook van Amsterdam, VN 30-11-1991.
• Jaap Kok, Verhalen uit de Houtrakpolder, 1983.
• Metropoolregioamsterdam.nl
• Ruigoord.nl
• Wikipedia.nl
• Zaanwiki.nl