In onze streken werden de eerste grafheuvels rond 2900 v. Chr gebouwd. In heidevelden vinden we ze vaak in lange rijen of groepen bij elkaar. Bij Epe-Niersen op de Veluwe ligt het grootste bouwwerk van wel 110 grafheuvels, waarvan er 46 een rij vormen van zes kilometer lang. In het Gooi zijn er van de 60 grafheuvels, 34 archeologisch onderzocht. De bekendste heuvelgroepen bevinden zich op de Zuiderheide (De Zeven Bergjes), de Westerheide en de Hoorneboegse Heide.

Grafheuvel op de Westerheide. Foto: Sarah Remmerts de Vries, 2026.

Voorouderlijk landschap

Er is geen duidelijke verklaring voor het feit dat de grafheuvels soms alleen, in kleine groepen of in lange rijen zijn aangelegd. Waar grafheuvels in een lijn liggen, kan dit in sommige gevallen worden verklaard door de ondergrond. Zo bevinden verschillende grafheuvels op de Hoorneboegse Heide en langs de Erfgooiersstraat op de Westerheide zich op een langgerekt dekzandduin. Op de Zuiderheide lagen de grafheuvels langs oude wegen.

Veel van deze heuvels vormen al duizenden jaren een baken in het landschap. Uit pollenonderzoek blijkt dat de grafheuvels die tegenwoordig in heidegebieden liggen, ook bij hun aanleg al door heide werden omringd. Dat betekent dat het landschap rondom de heuvelgroepen op de Zuider- en Westerheide al zo’n 5000 jaar hetzelfde is.

Plattegrond van de Zuiderheide bij de opgraving ‘Zeven Bergjes’ te Laren, met aantekeningen van vindplaatsen. 1926. Archief Gooi en Vechtstreek, Collectie Johan Briedé, Bestandsnummer SAGV264+2

De Zeven Bergjes

Albertus Perk (1795-1880) deed al vóór 1840 opgravingen bij een groep van twaalf grafheuvels op de Zuiderheide. Perk was werkzaam als notaris en wethouder van Hilversum. Hij had een grote belangstelling voor de geschiedenis van het Gooi. In zijn vrije tijd verrichtte hij opgravingen in de grafheuvels op de Zuider- en Westerheide. Bij ‘De Zeven Bergjes’ op de Zuiderheide vond hij twee urnen, waarvan één met “verbrande beendertjes”. Dit was de eerste keer dat iemand de archeologische vondsten uit de Gooise grafheuvels beschreef.

In 1851 keerde Perk terug naar de Zuiderheide om verder onderzoek te doen. Tijdens deze opgraving vond hij nog meer botresten. Ook onderzocht hij samen met gerenommeerd archeoloog L.J.F. Janssen de grafheuvels op de Westerheide. In 1855 vond Perk daar in één van de grafheuvels een urn uit de ijzertijd (Drakenstein urn) en in een andere heuvel vond hij maar liefst 32 (mogelijk 34) urnen uit de Bronstijd. In 1856 verscheen de publicatie ‘Hilversumsche Oudheden’, waarin Janssen de vondsten beschreef.

Bekers van aardewerk, diverse vindplaatsen in Nederland, 2900-1800 v. Chr. Met klassieke voorbeelden van een Corded Ware-beker(1), All Over Ornamented-beker (2), klokbeker (3), Veluwse klokbeker (4), potbeker(5) en Wikkeldraadbeker(6). Te zien in de tentoonstelling ‘Bronstijd. Vuur van verandering’ in het Rijksmuseum van Oudheden te Leiden. Foto: Judith van Amelsvoort, 2025.

Archeologische opgravingen

Op de Zuider- en Westerheide vonden er in de jaren 1924 tot en met 1935 meerdere archeologische opgravingen plaats. De betrokken onderzoekers F.C. Bursch en A.E. Remouchamps waren nauw verbonden aan het Rijksmuseum van Oudheden te Leiden. In 1928 wijdde Remouchamps een publicatie (in het periodiek Oudheidkundige Mededelingen) aan de heuvelgroep ‘De Zeven Bergjes’.

In de grafheuvels werden urnen met resten van verbrande beenderen, een grafkuil met lijksporen, een bronzen dolkje, bronzen armbanden en vuurstenen pijlpunten aangetroffen. De Larense kunstenaar Johan Briedé (1885-1980) maakte in 1925-1926 verschillende tekeningen van de opgraving op de Zuiderheide. Op de achterzijde voegde hij er schetsen van klokbekers en aantekeningen over de hunebeddencultuur aan toe.

Grafheuvels bij Hilversum, reproductie van de linkerhelft van een tekening in zwart krijt door Johan Briedé uit 1925. Vervaardiger: J.P.A. Antonietti – Reprofotograaf, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Documentnummer 8.170, CC BY-SA 3.0.

Grafheuvels bij Hilversum, reproductie van de rechterkant van een tekening in zwart krijt door Johan Briedé uit 1925. Vervaardiger: J.P.A. Antonietti – Reprofotograaf, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Documentnummer 8.171, CC BY-SA 3.0.

Zuiderheide

In 1952 zijn enkele grafheuvels op de Zuiderheide, op verzoek van de Archeologische Werkgemeenschap voor Westelijk Nederland (AWWN), als demonstratie opnieuw opgegraven. In de jaren erna zijn er nog enkele onderzoeken uitgevoerd.

Een aantal van de twaalf grafheuvels zijn nauwelijks zichtbaar in het landschap, maar op hoogtebeelden nog wel te onderscheiden. De meeste heuvels bevinden zich ten zuidoosten van de Kuil van Koppel. Eén grafheuvel ligt direct langs de Oude Postweg en een andere langs het fietspad naar ’t Bluk.

Grafheuvel op de Westerheide. Foto: Sarah Remmerts de Vries, 2026.

Verdwenen grafheuvels

Op de Westerheide liggen veertien bekende grafheuvels. Zeven daarvan vormen een lijn op een dekzandrug dichtbij de Erfgooiersstraat. Langs het fietspad richting het Sint-Janskerkhof bevinden zich twee heuvels bij elkaar. De overige grafheuvels liggen verspreid over het natuurgebied. Op de Hoorneboegse Heide liggen zeven bekende grafheuvels.

Vier grafheuvels op de Bussumer- en Westerheide zijn inmiddels verdwenen. Ook in het nabijgelegen Hilversum-Noord lag ooit een grafheuvel, die op oude luchtfoto’s nog zichtbaar is. Deze bevond zich op de hoek van de Lopes Diaslaan en de Laan 1940-1945, waar tegenwoordig een speeltuin ligt.

Oude prent met archeologische vondsten en rechtsboven een doorsnede van een grafheuvel. Te zien in de tentoonstelling ‘Bronstijd. Vuur van verandering’ in het Rijksmuseum van Oudheden te Leiden. Foto: Judith van Amelsvoort, 2025.

Archeologisch monument

Op de Zuider- én Westerheide begon het archeologisch onderzoek in het Gooi. De vondsten hebben geleid tot nieuwe archeologische begrippen zoals de Hilversumcultuur, Drakestein-aardewerk en Laren-aardewerk.

Tegenwoordig zijn de meeste nog bestaande grafheuvels in het Gooi geregistreerd als archeologisch monument. Opgravingen zijn daarom niet toegestaan, tenzij een grafheuvel wordt bedreigd. Bij verschillende grafheuvels heeft het Goois Natuurreservaat informatiebordjes geplaatst.

Informatiebord over de grafheuvels op de Westerheide. Foto: Sarah Remmerts de Vries, 2026.

Auteur: Judith van Amelsvoort

Bronnen:

• Sander Koopman, Een overzicht van de Gooise en Baarnse grafheuvels, Archeologica Naerdincklan, 2016.
• Sander Koopman, Archeologie tussen Vecht en Eem, Uitgave AWN Naerdincklant, 2017.
• Bezoek aan de tentoonstelling Vuur van verandering in het Rijksmuseum van Oudheden op 11 maart 2025.
• Steengoed Hilversum, Grafheuvels de 7 bergjes