Er zijn mensen die Diemen alleen kennen van de fileberichten, omdat rijksweg A1 (Amsterdam-Hengelo) decennialang dwars door het dorp liep. Op 23 mei 1989 kwam daar een einde aan. Maar er zijn ook dorpen waar nog nóóit iemand van gehoord heeft, dus je kunt het slechter treffen.

Toen ik er 1954 werd geboren, bestond Diemen nog voor een groot deel uit weilanden en boerderijen. Bij de Diemerbrug over de Weespertrekvaart stond toen nog een kerk en daar achter bevond zich de kruidenierswinkel van ‘Tante Lena,’ waar mijn ouders boven woonden. Toen ik kon kruipen, ontdekte ik onder de trap van de winkel flessen  afwasmiddel, waarmee ik de kat van Tante Lena schijn te hebben volgespoten. Het arme beest werd meteen in een bak met water gestopt en volgens mijn vader hield het niet op met schuimen. En ik maar kraaien: ‘Poesje vies, poesje wassen.’ Tot zo ver mijn jeugdherinneringen.

Deze vanaf de NH-kerk bij de Diemerbrug genomen foto laat goed zien dat het grootste deel van Diemen in 1900 nog uit weilanden bestond. Collectie Gemeente Archief Diemen.

De A1 is in de jaren zestig – in fasen omgeleid – en Diemen-Zuid en Diemen-Noord zijn inmiddels aardig volgebouwd, zodat de teller van het aantal inwoners begin 2026 op 33.284 stond. Vanaf eind maart 2026 wordt het 800-jarig bestaan gevierd. Een historische akte van 29 maart 1226, waarbij bisschop Otto van Utrecht het dorp in erfpacht geeft aan ridder Gijsbrecht van Amstel, geldt als geboortekaartje van het dorp.

De NH Kerk stond bijna 120 jaar bij de Diemerbrug, aan de Ouderkerkerlaan, op de plek waar nu de huizen van de Anne Frankstraat staan. De Diemerbrug is in de jaren tachtig een stukje naar het Westen opgeschoven en de kerk is in 1984 gesloopt. Collectie HKD.

Oud-Diemen

Het begon allemaal met Oud-Diemen, aan het begin van wat nu Diemen-Noord is. In de elfde eeuw streken hier, op een veenterp langs het riviertje De Diem, de eerste boeren neer. In de veertiende eeuw verrees op die plek een naar Maria vernoemde kerk, met een 36 meter hoge spitse toren, die nog door Rembrandt is getekend, maar die er in 1809 zo slecht aan toe was dat sloop noodzakelijk was. De bijbehorende begraafplaats ‘Gedenk te Sterven’ is echter nog steeds te bezoeken.

Maar Diemen kwam pas ècht tot bloei toen rond 1638 de Weespertrekvaart werd aangelegd. Die trekvaart werd ook wel Keulse Vaart genoemd, omdat je helemaal tot aan Keulen kon doorvaren, al zal niet elke beurtschipper die behoefte hebben gevoeld.

Op begraafplaats ‘Gedenk te sterven’ zijn de fundamenten nog te zien van de Mariakerk, die hier ooit heeft gestaan. De aanvankelijk katholieke, maar na de Reformatie protestantse kerk werd in 1804 wegens bouwvalligheid gesloopt. Collectie HKD.

Verpozen rond Diemerbrug

Rondom die Diemerbrug stond aan het begin van de twintigste eeuw veel horeca, waar Amsterdammers zich graag kwamen verpozen. Vandaar dat er relatief veel prentbriefkaarten van het gebied zijn gemaakt, zo vertelt Taco ten Dam (75), die actief is bij de Historische Kring Diemen, een vereniging die in 1991 is opgericht en rond de 500 leden telt.

Café Vervetjes maakte rond 1925 deel uit van de horecastrip rond de Diemerbrug en werd begin vorige eeuw op mooie dagen veelvuldig bezocht door Amsterdammers. Het café moest in de jaren dertig plaatsmaken voor de aanleg van rijksweg A1, die Amsterdam met het Gooi verbond. Collectie M.H. Vervetjes.

“Veel uitgevers brachten rond 1900 prentbriefkaarten van het gebied rond de Diemerbrug uit, omdat daar toen veel cafeetjes, hotels en restaurants stonden. Amsterdammers kwamen er graag, te voet, met de boot of met de Gooise stoomtram. Vooral met Pinksteren kwamen ze hier om te drinken, net als veel studentengezelschappen.” Naar verluidt gooiden de studenten handenvol muntjes naar de Diemer straatjeugd, een bewijs dat studeren in die dagen vooral voor de betere standen was weggelegd.

Taco ten Dam bij de Weespertrekvaart, met op de achtergrond de katholieke kerk van Sint Petrus Banden en voormalige schuilkerk De Hoop. Foto: Arnoud van Soest.

Lunapark

Overigens was dat niet het enige vertier. Aan het einde van de Jan Bertsstraat, waar de weilanden begonnen, verrees in de zomer van 1931 zelfs een heus lunapark (kermis). Je kon er teddyberen winnen, er was een vlooientheater en een orkest speelde dansmuziek. Dat lunapark heeft overigens nog geen jaar bestaan, want de directeur kreeg financiële problemen en een vuurpijl van het lunapark deed een nabijgelegen boerderij in brand vliegen. Dat maakte een einde aan de pret.

Aan het eind van de Jan Bertsstraat, die toen nog door weilanden werd omgeven, heeft begin jaren dertig heel kort een Lunapark gestaan. Prentbriefkaart van G. van Paddenburg, ca 1932.

Taco ten Dam is eindredacteur van het tijdschrift van de Historische Kring Diemen, dat twee keer per jaar verschijnt. Eén van de verhalen die hem het meest is bijgebleven gaat over de drukkerij waar in de oorlog het illegale blad ‘Vrij Nederland ‘ werd gedrukt. “Aan de Ouderkerkerlaan 7, vlak bij de Diemerbrug, stond de kantoorboekhandel/drukkerij van De Wild. Arie en Jaan de Wild hadden een jongen geadopteerd, ene Andries IJsendijk. Arie leerde Andries het vak en toen hij in 1937 overleed, ging Andries in de drukkerij werken. Via iemand op het raadhuis die contacten had met het verzet is de Vrij Nederlandgroep bij die Diemer drukkerij terecht gekomen.”

“Dat drukken, dat ’s nachts gebeurde, heeft maar acht maanden geduurd, want toen zijn ze verraden. Drukker Henk Hos is meteen doodgeschoten en Andries werd naar een werkkamp in Duitsland gestuurd. Na de oorlog is hij kreupel teruggekomen.”

Wie ook in het Diemer verzet zat, was theologe Hebe Kohlbrugge. Taco: “Iedereen dacht dat ze al lang dood was, maar ik heb haar uiteindelijk in Utrecht kunnen opsporen. Ze vertelde hoe ze bij Piet Saan, van het bekende verhuisbedrijf, terecht kon, want die had een schrijfmachine van Remington. Als Saan weg ging, zette hij het raam open, zodat zij op die Remington haar stukken kon tikken. Kohlbrugge was een icoon van het verzet en dan is het altijd leuk als je iemand kunt spreken die nog uit de eerste hand kan vertellen.”

Eind 1943 werd op last van de Duitse bezetter een derde deel van Diemen, tussen de Diemerkade en de Jan Bertsstraat, afgebroken. De bezetter wilde een open schootsveld. De foto dateert van circa 1946 en is door A. Magrijn-Hooiveld genomen. Collectie HKD.

Kaalslag

En nu we het toch over de oorlog hebben: in de ‘Canon van Diemen’ is een intrigerende foto te vinden van de kaalslag die tijdens de Tweede Oorlog, eind 1943, plaatsvond. De Duitse bezetter wilde een vrij schootsveld hebben en liet 408 woningen en 60 bedrijven met de grond gelijk maken. Dat kwam neer op één derde van de toenmalige woningvoorraad van Diemen, wat een naargeestige lege vlakte opleverde, tussen de Diemerkade en de plek waar het in december gesloten Italiaanse restaurant Sorella Ciao staat.

Ten Dam: “Er gingen wel geruchten dat er iets op til was, maar uiteindelijk is het nog heel snel gegaan. Veel mensen trokken naar de Transvaalbuurt, waar huizen leeg stonden, omdat joodse mensen waren gedeporteerd. De Diemenaren moesten meubels en vloerbedekking achterlaten. Dat werd in schuiten geladen en naar Duitsland gevaren, onder het cynische motto: Liebesgaben für Deutschland.”

Verbreding van de A1 aan de Hartveldseweg in 1959. Jarenlang liep de rijksweg door het centrum van Diemen, om uiteindelijk om het dorp heengeleid te worden. Collectie HKD.

Jan Blokker

Tot slot snijden we een wat vrolijker onderwerp aan, want Ten Dam heeft ook een artikel geschreven over het imago van Diemen. Jan Blokker zou ooit eens geschreven hebben dat Diemen ‘de lelijkste plaats van Nederland is.’ Waarom hij dat vond is niet meer te achterhalen, want de bewuste column is niet meer te traceren. De zoon van Jan Blokker vertelde ten Dam dat de Volkskrant-columnist een hekel aan Diemen had vanwege de files waarin hij terecht kwam op weg naar zijn zomerhuisje.

Schrijver Nescio kon er trouwens ook wat van. Hij noemde de katholieke kerk aan de Hartveldseweg ‘het lelijkste kerkje van Diemen’, maar de in het nabije Betondorp opgegroeide  ‘volksschrijver’ Gerard Reve kwam maar wat graag in de Sint Petrus Bandenparochie. Het verbaasde hem dat de Diemer katholieken ‘erg vrolijk waren’ en zelfs ‘lachten.’ En hij maar denken dat ‘godsdienstigen voortdurend schuldbesef hadden en moesten wenen.’

Dat saaie imago heeft Diemen overigens lang achtervolgd, want toen Jiskefet-acteur Michiel Romeijn een Amerikaanse plaats beschreef, ‘waar indianen zich hopeloos verveelden omdat er echt hélemaal niets te doen was,’ maakte hij een vergelijking met, u raadt het al, Diemen.

Niet dat de Amsterdammers die in de nieuwbouw van Diemen-Noord en Diemen-Zuid neerstreken, zich daardoor lieten afschrikken, want het is er prettig wonen, Amsterdam is dichtbij en Almere is ook niet alles.

De in Diemen-Zuid opgegroeide rappers Lange Frans en Baas B. scoorden in 2005 een hit met ‘Ga je mee naar Diemen-Zuid’. Collectie HKD.

Diemen-Zuid

Met dat saaie imago zou het overigens wel goedkomen toen rappers Lange Frans en Baas B een hit scoorden met het liedje ‘Mee naar Diemen-Zuid’, (‘want je ziet er lekker uit).’ Zij zetten Diemen-Zuid, waar ze opgroeiden, in één klap op de kaart. Niet gek voor zo’n ‘lelijk’ dorp.

Vanaf 28 maart 2026 houdt de Historische Kring Diemen naast de Hema in het winkelcentrum een tentoonstelling over 800 jaar Diemen. De Canon van Diemen is hier te bekijken.

Het pas verschenen prentbriefkaartenboek ‘Thuis heb ik nog een ansichtkaart’ is zowel bij de Bruna in Diemen als bij de Historische Kring Diemen verkrijgbaar. Het boek, dat is samengesteld door Taco ten Dam en Wiard Krook, bevat een beknopte geschiedenis van de prentbriefkaart en er staan zo’n 500 prentbriefkaarten van Diemen in, van 1899 tot 2025.

Illustratie uit het door de Historische Kring Diemen uitgegeven prentbriefkaartenboek ‘Thuis heb ik nog een ansichtkaart’. De foto is vanaf de Muiderstraartweg genomen, met op de achtergrond Gooise stoomtram. Uitgeverij Chr. Kok en Jan Goedhart. Collectie HKD.

Auteur: Arnoud van Soest