Als je bij station Haarlem de bus naar Santpoort neemt, is het maar een paar haltes naar Santpoort-Noord. Bij de muziektent aan de Hoofdstraat bevindt zich een charmante koffiezaak en daar praten we met Joost Veer, secretaris van de jubilerende Stichting Santpoort.

Op ons verzoek geeft de secretaris een korte karakteristiek van het dorp waar hij 25 jaar geleden neerstreek. “Santpoort heeft wortels in de agrarische sector, met name de bloementeelt, en het heeft karakteristieke buitenplaatsen in de binnenduinrand.” Al met al levert dat een leuke mengeling van arbeiders en rijken op.

In een portretje voor het jubileumnummer van De Zandpoort, het jaarlijks verschijnende blad van de stichting, formuleert hij het zo: ’Bossen, bollenvelden, weilanden en volop schattige, kleine, oude huisjes en imposante gebouwen.’ Daar wilde hij wel meer van weten en nu zit hij dus in het bestuur van de 600 donateurs tellende stichting, wat niet gek is voor een dorp met zo’n 5000 huishoudens.

Joost Veer is secretaris van Stichting Santpoort, dat dit jaar het 50-jarig jubileum viert. Foto Arnoud van Soest.

De eerste tien huizen

In de zestiende eeuw stelde Santpoort nog niet veel voor. In 1584 stonden er nog maar tien huizen, waaronder een herberg. In de jaren vijftig is Santpoort pas écht gaan groeien. “In die tijd zijn er in Santpoort-Noord typische wederopbouwwijken gebouwd, naast een wijkje voor arbeiders van de Hoogovens. En in Santpoort-Zuid was er in de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw al een wijkje bij gekomen dat meer aansloot bij de villa’s van Bloemendaal. In Santpoort-Zuid stonden alleen geen villa’s, maar twee-onder-een-kapwoningen met de uitstraling van een villa.”

Santpoort is nooit een zelfstandige gemeente geweest, maar heeft altijd deel uitgemaakt van de gemeente Velsen. Veer: ‘Santpoort is één van de dorpen van Velsen. In de jaren twintig van de vorige eeuw zijn er wel mensen geweest die niks op hadden met IJmuiden, dat ook onder Velsen valt, want dat waren maar ‘ruige arbeiders, die het kanaal hadden gegraven en in de haven werkten.’ Ze hadden meer op met de villabewoners van Bloemendaal, en het landelijk gebied van wat nu Haarlem Noord is, en daarom wilden ze zich afscheiden, maar zo ver is het nooit gekomen.”

Veel arbeidershuisjes in de Hoofdstraat zijn inmiddels verdwenen om plaats te maken voor winkels. Foto: Stichting Santpoort.

Parel aan een kroonjuweel

Santpoort is wel eens ‘een parel aan het kroonjuweel van Kennemerland’ genoemd. Secretaris Veer denkt wel te weten waarom. “Je hebt hier de charme van de oude buitenplaatsen, die zijn gebouwd door de rijke patriciërs uit Amsterdam en Haarlem. Ook de burgemeesters van Velsen vestigden zich meestal in het groene dorp Santpoort, en niet in IJmuiden.”

Santpoort bestaat uit twee kernen. Je hebt het dorp Santpoort, waaruit het huidige Santpoort-Noord is ontstaan en je hebt het buurtje Jan Gijzenvaart, dat nu het centrum vormt van Santpoort-Zuid.

Dat buurtje Jan Gijzenvaart is vernoemd naar een vaart, die in 1537 werd aangelegd tussen Santpoort en het Spaarne. Via die vaart werd duinzand vervoerd naar Haarlem voor de bouw van huizen en gebouwen. Later werden de gronden langs die vaart verhuurd aan blekers, merendeels uit Brabant afkomstig. Zij bleekten onder andere linnen en gebruikten de vaart om het vervuilde water af te voeren, reden waarom de vaart in de volksmond de ‘Stinkerd’ werd genoemd. In 1915 werd het grootste gedeelte van de vaart langs de Bloemendaalsestraatweg gedempt.

De blekerijen hebben tot circa 1800 bestaan, maar Santpoort is vooral bekend om de vele villa’s en landerijen van rijke Amsterdammers en Haarlemmers die er hun zomerverblijf hadden. Er zijn maar weinig gebieden waar zó veel villa’s met een monumentenstatus staan.

In de negentiende eeuw trokken rijke toeristen graag naar Zwitserland, waar ze getroffen werden door het onbedorven leven in de bergen en de idyllische chalets. Overal in Nederland verrezen huizen in Zwitserse stijl. In Santpoort staan er twee. Het uit 1860 daterende Zwitserse huis in de Hoofdstraat 252. Foto: Arnoud van Soest.

En het in 1835 gebouwde chalet aan de Wüstelaan 75 in Santpoort-Zuid, waarin nu restaurant Boschbeek in is gevestigd. Foto: Stichting Santpoort.

Gietijzeren bogen

Die landgoederen zijn inmiddels volgebouwd, maar je ziet nog steeds veel villa’s als je een zeven kilometer lange wandelroute volgt, die begint bij Station Santpoort-Zuid. Dat station is in 1898 gebouwd door dezelfde architect die ook verantwoordelijk was voor de stations van Haarlem en Zandvoort: spoorwegarchitect Dirk Margandant. Veer: “Ik vind vooral de stationsoverkapping zeer de moeite waard, want die heeft gietijzeren bogen en dat zorgt voor een vleugje romantiek. Dat zie je überhaupt niet vaak meer, moderne stations hebben meestal een stalen constructie. Hier in de buurt was gietijzer sowieso ook zeldzaam.”

Opvallend aan de geschiedenis van Santpoort is dat de welvarende bewoners van de landgoederen in de negentiende eeuw ook nog wel eens wat voor de Santpoortse bevolking deden. Annie Cremer-Hogan van landgoed ‘Duin en Kruitberg’ liet bijvoorbeeld in 1879 aan de Wüstelaan een fors woonhuis bouwen dat van 1914 tot 1925 dienst deed als ziekenhuis voor mensen met weinig geld.

Station Santpoort-Zuid werd in 1898 gebouwd door dezelfde architect die ook het fraaie station van Haarlem ontwierp. Bijzonder is de gietijzeren stationsoverkapping. Foto: Stichting Santpoort.

En baronesse Olga Wüste- von Gotsch stelde in 1885 het Zwitserse chalet op haar landgoed Spaarnberg open voor een bewaarschool (kleuterschool). De belangstelling was al meteen zo groot dat ze al snel even verderop op haar landgoed een echt schoolgebouw liet neerzetten. Dat gebouw bestond uit drie les- en twee speellokalen en de kinderen konden in een tuin spelen die in het bos lag. ’s Winters konden ze overblijven en de baronesse zorgde dan voor een glas melk bij de meegebrachte boterhammetjes. In 1932 werd het gebouw verbouwd tot badhuis, dat nog tot 1978 heeft bestaan en inmiddels maken nog steeds twee verenigingen gebruik van het gebouw.

Dat sommige welvarende Santpoorters een bijdrage leverden aan de gemeenschap kan de secretaris wel uitleggen: “Hun voorgangers woonden hier alleen in de zomer, als ze de stad ontvluchtten, maar de generaties daarna woonden hier permanent. Ze voelden zich meer betrokken bij het dorp, want toen de dorpskerk afbrandde, haalden ze geld op, waardoor de kerk vrij snel weer hersteld kon worden.

Baronesse Olga Wüste-von Gotsch stelde in 1885 het Zwitserse chalet op haar landgoed Spaarnberg open voor een bewaarschool (kleuterschool). Vervaardiger: Schlemmer, 1911. Noord-Hollands Archief /Beeldcollectie gemeente Velsen, inventarisnummer 21475.

Duin en Kruidberg

Één van de meest opmerkelijke villa’s van Santpoort is buitenplaats Duin en Kruidberg, dat als een kasteel oogt. Het is in 1912 gebouwd door Jacob Theodoor Cremer (1847-1923), die zijn geld verdiende met tabaksteelt in Nederlands-Indië, een spoorweg aanlegde op Sumatra en later minister van Koloniën in Nederland zou worden. Van 1961 tot 2002 was het een vakantie- en conferentieoord voor personeel van ABN-AMRO. Inmiddels is het een luxe hotel- en horecagelegenheid met wellness. Ook Veer vindt het een indrukwekkend gebouw. “Je kunt het al van verre zien; het doemt op tussen de grote bomen. Het gebouw heeft mooie luikjes en geveltjes en het was heel lang het grootste woonhuis van Nederland.”

Voormalige buitenplaats Duin en Kruidberg was ooit het grootste woonhuis van Nederland en is inmiddels luxe hotel- en horecagelegenheid met wellness. Foto: Stichting Santpoort.

Stichting Santpoort werd op 2 maart 1976 opgericht toen er een fraaie villa tegenover station Santpoort-Zuid werd gesloopt om plaats te maken voor een modern appartementencomplex. Naast het opwekken van belangstelling voor het cultureel erfgoed van Santpoort, is behoud van het landschap altijd één van de speerpunten geweest. De stichting heeft zich bijvoorbeeld altijd verzet tegen bebouwing van de groene driehoek of ‘scheg’ tussen station Santpoort-Noord en de bebouwing. Jos Diekstra, die al twintig jaar in de redactie zit van stichtingsblad De Zandpoort, formuleert het zo: ‘De scheg vormt als het ware een groene vinger, die vanuit het duingebied het dorp in wijst als een herinnering aan het landschap waaruit Santpoort ooit is ontstaan.’

Joost Veer legt uit: “In dorpen wordt alle open ruimte opgeslokt door woningbouw. Ook in Santpoort-Noord zijn in de jaren zestig en zeventig flink wat woningen gebouwd, maar er bleef altijd een groen gebied over waar ooit de beken liepen die het water uit de duinen naar het Wijkermeer afvoerden. Die groene scheg is dus een restant van een oud landschap. Daar is in de loop der tijd wel wat van afgesnoept, maar als stichting hebben we altijd gezegd: daar moet je niet gaan bouwen.”

Stichting Santpoort heeft zich altijd verzet tegen bebouwing van de groene driehoek of ‘scheg’ tussen station Santpoort-Noord en de bebouwing. Foto: Stichting Santpoort.

600 donateurs

Op 18 april 2026 vierde de stichting het 50-jarig jubileum. “We hebben dat met een taartje gevierd en bij die gelegenheid hebben we onze donateurs gevraagd hoe het er hier vijftig jaar geleden uit zag. Toen werd er heel veel gesloopt en daarom zijn wij ook opgericht. De donateurs van het eerste uur vertelden dat er zoveel schattige arbeidershuisjes en boerenschuren zijn verdwenen; hele blokken en straten vielen er aan ten prooi.

Vandaar dat ze toen enthousiast waren dat er een stichting werd opgericht om in de gaten te houden dat er zo weinig mogelijk verloren gaat. Sindsdien zijn er natuurlijk nog volop veranderingen geweest, zoals onder andere sloop van overbodige religieuze gebouwen, maar het echte sloopwerk is redelijk gestopt. Wat je wel ziet is dat er op kleine huisjes een verdieping wordt gezet. Dat gaat sluipenderwijs, maar het tast het dorpsgevoel wel een beetje aan. Toch vinden we dat we in de afgelopen vijftig jaar het nodige moois voor Santpoort hebben kunnen behouden, en dat blijven we natuurlijk ook graag doen.”

Stichting Zandpoort geeft elk jaar een blad uit: De Zandpoort.

De Brederode Route is zeven kilometer lang en voert langs de monumenten en bijzondere landschappen van Santpoort. De route is terug te vinden op de website van Stichting Santpoort. De wandeling staat ook in een boekje dat voor slechts één euro te koop is bij Boekhandel Bredero in de Hoofdstraat, Santpoort-Noord.

Wie meer over de geschiedenis van het dorp wil weten, kan hier terecht, want het Noord-Hollands Archief heeft oude nummers van het blad De Zandpoort gedigitaliseerd.

Auteur: Arnoud van Soest