Sla op 1 juli een willekeurige krant open en hij staat vol met beelden van feestvierende vrouwen, gehuld in prachtige kleurrijke koto’s (rokken) en angisa’s (hoofddoeken). Deze Surinaamse klederdracht is synoniem geworden met Keti Koti, het feest waarop jaarlijks de afschaffing van de trans-Atlantische slavernij in het Koninkrijk der Nederlanden herdacht en gevierd wordt.

De huidige media-aandacht voor het feest staat in schril contrast met de aandacht die Nederland in 1863 had voor de daadwerkelijke afschaffing. Het Algemeen Handelsblad besteedde er op 31 juli, een maand na de afschaffing, welgeteld één zin aan: ‘Blijkens een te dezer stede ontvangen telegram is de emancipatie der slaven in Suriname op 1 Julij jl. rustig afgeloopen.’ En daarmee was de kous af.

Portret van een moeder met dochter tijdens Keti Koti, beiden dragen een angisa op het hoofd. Foto: Ton van Rijn. Collectie Stadsarchief Amsterdam.

Het begin van een traditie

Hoewel 1 juli 1863 slechts de administratieve afschaffing van de slavernij betekende en tot slaaf gemaakten in de praktijk nog tien jaar als contractarbeiders moesten doorwerken, werd in Suriname en op de Antillen voortaan elk jaar bij dit moment stilgestaan. Het ‘tweede jaarfeest’ in 1865 vormde de aanleiding om na een godsdienstige viering uitbundig te dansen en in 1872 liep voor het eerst ‘een feestelijk uitgedoste menigte’ door de straten, een traditie die we nog steeds kennen als de jaarlijkse Bigi Spikri (‘grote spiegel’) parade in Paramaribo en Amsterdam.

Maar op dat moment werd in Nederland nog niets gevierd. Dat veranderde met de komst van de eerste Surinaamse immigranten, die rond 1900 naar Nederland trokken voor studie of werk. Dit waren veelal studenten uit welgestelde Surinaamse families, evenals hoogopgeleide artsen, psychiaters en ambtenaren. Enkelen van hen richtten in 1919 de Bond van Surinamers in Nederland op, die na een fusie in 1948 zou veranderen in de nog steeds bestaande Vereniging Ons Suriname.

Zicht op een deel van de Bigi Spikri optocht in Amsterdam, 1 juli 2018. Foto: Ymnes, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons.

Vrolijk vermaak

Ons Suriname was lange tijd een van de weinige verenigingen die 1 juli vierde. Tijdens de viering van de 90-jarige afschaffing van de slavernij in 1953 gebeurde dat bijvoorbeeld met een rondrit door Amsterdam. De dag werd opgeluisterd met feestredes, lezingen en muzikale optredens, waarbij vrouwen in koto dansopvoeringen gaven. Het Polygoonjournaal bracht de dansende vrouwen in beeld, maar toch vooral als een vrolijk vermaak, zonder lang stil te staan bij de betekenis van de feestdag voor Surinaamse Nederlanders.

Tien jaar later, tijdens de honderdjarige herdenking in 1963, was dat nog niet veel anders. Ruim twee weken na dato deed het Polygoonjournaal verslag van de Dag der Vrijheden in Suriname. Maar belangrijker dan het herdenken van het Nederlandse aandeel in de slavenhandel bleek het feit dat het tijdens de rede van de Surinaamse premier Pengel flink regende en niemand van de aanwezigen droge voeten hield. Een groot contrast met de VARA, die op 2 juli een speciaal programma uitzond waarin nabestaanden van tot slaaf gemaakten aan het woord kwamen. Door het delen van hun perspectief werd er een belangrijke verbinding tussen het verleden en het heden gelegd.

Afstandelijk verleden

De onafhankelijkheid van Suriname in 1975 bracht een nieuwe migratiegolf van Suriname naar Nederland op gang. De migranten namen hun eigen tradities en feestgebruiken met zich mee, waardoor de animo voor 1 juli groeide. Maar de afstandelijkheid bij Nederlanders bleef. Zij zagen het vrijheidsfeest toch vooral als iets dat alleen bij Surinaamse Nederlanders hoorde. Hun geschiedenis, niet de onze.

Dat perspectief bleek zelfs in de jaren negentig nog te overheersen, toen de behoefte werd geuit aan een nationaal monument om het slavernijverleden te herdenken. In het VARA-programma Spijkers van 6 december 1997 vertelde Roy Kaikusi Groenberg van Stichting Eer en Herstel over de wens om een identificatiepunt te hebben om samen te komen en ‘de zwervende geesten van onze voorouderen (…) ter ruste kunnen leggen’. Presentator Jack Spijkerman antwoordde daarop licht verbaasd: ‘Ja, maar het is 135 jaar geleden!’

Demonstranten van Internationale Socialisten tijdens Keti Koti voor het Hirsch-gebouw aan het Kleine-Gartmanplantsoen, 1 juli 2013. Foto: Ton van Rijn. Collectie Stadsarchief Amsterdam.

Een andere koers

Het monument kwam er in 2002 dan toch: een bronzen beeldengroep van de Surinaamse kunstenaar Erwin de Vries, die verleden, heden en toekomst met elkaar verbindt. Vanaf dat moment werden de jaarlijkse herdenkingen, die sinds 1993 op het Surinameplein werden georganiseerd, verplaatst naar het nieuwe Nationaal Monument Slavernijverleden in het Oosterpark. Het monument betekende erkenning van het leed dat de voorouders van de vele Surinaamse en Antilliaanse Nederlanders was aangedaan.

Het Nationaal Monument Slavernijverleden in het Oosterpark, naar ontwerp van Erwin de Vries. Foto: Martin Alberts. Collectie Stadsarchief Amsterdam.

Er begon een andere wind te waaien. Vier jaar na de onthulling van het monument werd het slavernijverleden zelfs onderdeel van de Canon van Nederland, een verzameling historische gebeurtenissen die iedere Nederlander zou moeten kennen. Sindsdien staat het koloniaal verleden in het onderwijs, de wetenschap én de media veel duidelijker op de kaart. Kinderprogramma’s zoals Het Klokhuis besteden er aandacht aan en tv-series zoals De Slavernij Voorbij? (2023) en Sporen van Slavernij (2024-2026) laten zien hoe het slavernijverleden nu nog steeds relevant is. Ook doet de NOS sinds 2017 jaarlijks live verslag van de Keti Koti herdenking en het bijbehorende festival.

Een brassband drumt erop los tijdens het 150-jarig jubileum van de afschaffing van de slavernij, 1 juli 2013. Foto: Ton van Rijn. Collectie Stadsarchief Amsterdam.

Herdenken en vieren

Daarmee is het verleden natuurlijk nog niet afgesloten. Omdat de koloniale geschiedenis nog altijd doorwerkt in het heden, heeft de provincie Noord-Holland als eerste provincie van Nederland op 1 juli 2022 zijn excuses aangeboden voor de rol van Noord-Hollandse gezagsdragers in het slavernijverleden. Dit historische moment vond plaats tijdens de eerste editie van de Keti Koti-dialoogtafels in Haarlem, die later ook zijn georganiseerd in Castricum, Den Helder en Alkmaar. Daarnaast draagt de provincie met de Spiegelboom op het jaarlijkse Keti Koti Festival op het Museumplein bij aan het bespreekbaar maken van het slavernijverleden. Herdenken en vieren gaan hier hand in hand.

Commissaris van de Koning Arthur van Dijk biedt zijn excuses aan voor de rol van Noord-Hollandse gezagsdragers in het slavernijverleden, 1 juli 2022. Foto: Johannes Abeling.

Meer provincies zouden daarna volgen. In december 2022 bood de minister-president namens de Nederlandse regering officieel zijn excuses aan. Ook maakte koning Willem-Alexander tijdens de 1 juli-herdenking van 2023 in het Oosterpark nog eens zijn persoonlijke excuses en vroeg hij om vergiffenis, omdat zijn voorouders destijds niet ingegrepen hebben in het systeem. Daarmee is Nederland een van de weinige landen van Europa waarin verantwoordelijkheid genomen wordt en waarin het slavernijverleden in toenemende mate als een gedeelde geschiedenis van ons allemaal wordt gezien.

Een drukbezochte Keti Koti dialoogtafel in Den Helder, 27 september 2024. Foto: Yohannes Henriksson.

Door de hele provincie

Nederland heeft Keti Koti inmiddels helemaal omarmd als dag om verhalen te delen en verbinding te maken. Waar je op 1 juli eerst alleen in Amsterdam terecht kon, vinden tegenwoordig door heel Noord-Holland vieringen en herdenkingen plaats. Gemeentes en lokale verenigingen of stichtingen slaan steeds vaker de handen ineen voor het organiseren van een herdenkingsactiviteit. Zo wordt Keti Koti onder meer gevierd in Alkmaar, Haarlem, Hoorn en de Zaanstreek. Verenigingen kunnen voor de organisatie gebruikmaken van een speciale subsidie van de provincie Noord-Holland.

Ook gaan er de afgelopen jaren steeds meer stemmen op om van 1 juli een nationale feestdag te maken. In Suriname is de Dag der Vrijheden al sinds 1955 een officiële vrije dag, dus waarom niet in Nederland? Vrijheid is immers van ons allemaal.

Publiek rondom de Spiegelboom van de provincie Noord-Holland tijdens het Keti Koti Festival op het Museumplein, 1 juli 2025. Foto: Ingrid Kooiker.

Tekst: Redactie Oneindig Noord-Holland

Omslagfoto: Publiek tijdens de viering van Keti Koti bij het monument in het Oosterpark in Amsterdam, 1 juli 2022. © Martijn van de Griendt / Documentaire foto-opdracht Provinciale Atlas Noord-Holland 2022.