Op een steenworp afstand van het strand en het centrum van Zandvoort ligt 4,3 kilometer asfalt van het type ‘Flying Dutch’ te branden in de zon. Tijdens de zomerse Grand Prix wedstrijden razen hier de flitsende bolides met hun coureurs door extreem steile kombochten. Meer dan honderdduizend personen reizen per dag af naar de Noord-Hollandse badplaats om het spektakel te aanschouwen. Het levert Zandvoort een hoop drukte en bedrijvigheid op. Niet voor niets hebben de inwoners van het kustplaatsje een ware haat-liefde verhouding met ‘hun’ circuit ontwikkeld.

Het circuit ligt op een steenworp afstand van het strand en het centrum van Zandvoort. Foto: Studio Dromo / Circuit Zandvoort.

Het racen is al vanaf het einde van de jaren dertig verbonden met Zandvoort. Op 3 juni 1939 organiseerden liefhebbers van sportwagens een eerste race op een tijdelijk stratencircuit in de duinen. Duizenden bezoekers kwamen op de race af en het idee voor een permanent circuit in de Zandvoortse duinen was geboren. Burgemeester Henri van Alphen zag hierin een kans om Zandvoort weer landelijk op de kaart te zetten, nadat het dorp zijn reputatie van elitebadplaats met de komst van de elektrische tram van Haarlem naar Zandvoort (1899) langzaam was kwijtgeraakt.

Start van de eerste autorace op het oude circuit, 3 juni 1939. Beeldcollectie van de gemeente Haarlem, Noord-Hollands Archief.

Parcours op het puin

Zo gezegd, zo gedaan. Een duingebied ten noorden van Zandvoort werd aangewezen als permanent stratencircuit. De gemeente werd eigenaar van het terrein en ontwikkelde een werkverschaffingsplan, waar de aanleg van het circuit in opgenomen was. Maar de uitbraak van de Tweede Wereldoorlog gooide roet in het eten. Een groot deel van de inwoners van Zandvoort moest gedwongen het dorp verlaten, omdat de Duitsers in de duinen werkten aan de aanleg van de Atlantikwall: een meer dan 5.000 kilometer lange verdedigingslinie, die van Scandinavië tot aan de grens met Spanje liep.

Het Circuit Zandvoort ligt middenin de duinen, op de puinhopen van de oude Atlantikwall. Foto: Sarah Remmerts de Vries.

Burgemeester van Alphen werd door de Duitsers afgezet, maar werkte in het geheim door aan het circuit. Na de oorlog kon de gemeente verder bouwen aan het parcours, bovenop de puinhopen van de oude Atlantikwall. In 1948 was het circuit eindelijk klaar en werd de eerste race gereden. De eerste Grand Prix van Zandvoort op 7 augustus trok wel vijftigduizend toeschouwers. De twintig deelnemende auto’s werden per boot naar Hoek van Holland vervoerd en ondergebracht in de Haarlemse Ripperda Kazerne. De grote winnaar van de race was prins Bira, een neef van de Thaise koning, in een lichtgeel met blauwe Maserati.

Gouden jaren voor de Grote Prijs

Deze eerste race vormde het startschot voor de gouden jaren van de Grand Prix van Zandvoort, die vanaf 1950 verder ging onder de naam de Grote Prijs van Nederland. Vanaf 1952 maakte de race bovendien deel uit van het officiële Formule 1-wereldkampioenschap, dat in totaal uit acht races bestond. Grote namen zoals Juan Manuel Fangio, Sterling Moss en Alberto Ascari trotseerden in de jaren vijftig de spannende baan. Dankzij de vele bochten kon er van alles gebeuren en bleef de race tot het laatste moment spannend.

Aankondigingsposters voor de Grote prijs van Nederland, 1951 en 1952. Collectie Cornelis Rose, Noord-Hollands Archief, inv. nr. 28BB en 19BB.

In de jaren zestig mochten ook de legendarische coureurs Graham Hill, Jackie Stewart en Jack Brabham de Grote Prijs in ontvangst nemen. Maar een dodelijk ongeluk in 1970 betekende het begin van het einde voor het circuit. Ineens werd de veiligheid van de racebaan in twijfel getrokken. In 1972 vond er geen Formule 1-wedstrijd plaats in de duinen. Het circuit was verouderd, deels overgroeid met struiken en kwam niet meer door de veiligheidscontrole heen. Eigenlijk wilde de gemeente Zandvoort het circuit direct sluiten, maar daar werd toch een stokje voor gestoken.

Sportwagenrace boven de 3000 c.c in de Tarzanbocht op het circuit, 1952. Collectie Fotopersbureau De Boer te Haarlem, Noord-Hollands Archief.

Weerstand en geldproblemen

Het circuit onderging een flinke opknapbeurt met nieuw asfalt, bredere uitloopstroken en extra vangrails. Maar bovenal stal een nieuwe bocht de show: de Panorama bocht. Om het geheel goed in de gaten te kunnen houden, werd een nieuwe wedstrijdtoren neergezet. Het circuit was weer klaar voor de toekomst. De verwachtingen waren dan ook hoog toen de Grand Prix op 29 juli 1973 terugkeerde naar Zandvoort. Niemand had het fatale ongeluk zien aankomen van de Britse coureur Roger Williamson, wiens auto in de achtste ronde crashte en in brand vloog. Door een gebrek aan blusmateriaal kom Williamson niet op tijd uit zijn wagen gered worden.

Racewagens vlak voor de start op het circuit van Zandvoort, 1954-1956. Collectie Fotopersbureau De Boer te Haarlem, Noord-Hollands Archief.

Weer werden de nodige veiligheidsmaatregelen genomen, waardoor de race het jaar daarop gewoon weer gereden kon worden. Maar de veiligheid was niet het enige pijnpunt van het circuit. Omwonenden hadden tijdens de Grand Prix-wedstrijden te kampen met geluidsoverlast en verkeersproblematiek – om nog maar te zwijgen over de impact op het milieu. Aan de andere kant brachten de evenementen wel extra geld in de gemeentekas en in de zakken van de plaatselijke middenstand. Toch deden weerstand en geldproblematiek het circuit uiteindelijk de das om. In 1985 werd de laatste Grand Prix van Nederland gereden, gewonnen door Niki Lauda.

Niki Lauda tijdens huldiging van de Grand Prix, met Jacques Laffite (2e) en J. Scheckter (3e), 1977. Foto: Koen Suyk / Anefo. Collectie Nationaal Archief.

Terugkeer van de Grand Prix

Het Zandvoortse circuit werd daarna ingekort naar een interim circuit, dat alleen nog gebruikt werd voor kleinere, hoofdzakelijk nationale wedstrijden. Formula 3 en de Deutsche Tourenwagen-Masters vonden hier een thuis en het circuit vormde een kweekvijver voor jong talent, zoals Max Verstappen. Niemand had op dat moment verwacht dat het tij maar liefst 36 jaar later nog eens zou keren. Eind 2018 deden de eerste geruchten over de terugkeer van de Formule 1 in Zandvoort de ronde, volgend op een transformatie en rebranding van de ‘oude racebaan aan de kust’ naar een ‘moderne allround business- en recreatielocatie’.

Het Circuit Zandvoort is tegenwoordig een moderne racebaan waar allerlei evenementen georganiseerd worden. Foto: Sarah Remmerts de Vries.

De gemeente Zandvoort besloot het circuit voor 4,1 miljoen euro te ondersteunen in het streven om de Formule 1 terug naar Nederland te halen en ook allerlei sponsors staken geld in het evenement. De baan moest namelijk geschikt gemaakt worden voor de vereisten van de Formule 1. Twee bochten werden aangepast en steile kombochten werden aan het parcours toegevoegd. Met succes: in mei 2019 maakte de organisatie bekend dat de Grand Prix voor het eerst in 2020 georganiseerd zou worden. Hoewel de race uiteindelijk door de coronacrisis afgelast werd, gaf de organisatie niet op. Op 5 september 2021 vlogen de sportwagens weer als vanouds over het Zandvoortse asfalt.

MASCOT® WORKWEAR en Red Bull zijn respectievelijk naamgevend en primary partner van het Circuit Zandvoort. Foto: Sarah Remmerts de Vries.

Stoppen op het hoogtepunt

De editie van 2022 werd zo mogelijk nog spectaculairder van die van het jaar daarvoor. Drie dagen lang heerste er een festivalsfeer in Zandvoort, terwijl honderdduizenden toeschouwers genoten van ronkende motoren en gierende banden, afgewisseld met de muziek van bekende artiesten als Afrojack en La Fuente. Met als klap op de vuurpijl de overwinning van Max Verstappen, die voor het tweede jaar op rij de titel wereldkampioen in de wacht sleepte.

Tijdens belangrijke evenementen ziet de tribune oranje van de fans. Foto: Circuit Zandvoort.

In het najaar van 2024 zorgde de organisatie voor grote teleurstelling door de mededeling op het hoogtepunt te willen stoppen. Het contract tussen het circuit en het Formule 1-management werd niet verlengd, waardoor de Grand Prix van Nederland weer uit Zandvoort verdwijnt. Op 21, 22 en 23 augustus 2026 vindt voorlopig de laatste editie plaats. Maar de geschiedenis leert ons dat dit niet het einde hoeft te zijn. Wellicht keert de Grand Prix nog wel eens terug naar de Noord-Hollandse duinen – en misschien hoeven we daar dit keer geen 36 jaar op te wachten.

Muurschilderingen van Spatzuiver vrolijken de tunnels van het circuit op. Foto: Sarah Remmerts de Vries.

Tekst: Sarah Remmerts de Vries

Bronnen:

• Geschiedenis en spreekbeurt, Circuit Zandvoort.
• Tess de Bruijn, ‘Waarom verdween de Grand Prix van het Circuit van Zandvoort?’, NPO Kennis (4-12-2024).
• Duik in de geschiedenis van het circuit van Zandvoort, Noord-Hollands Archief.
• De grote prijs van Zandvoort, Andere Tijden.