Tot aan het midden van de achttiende eeuw werden vrouwen gezien als seksueel begeerlijk, zelfs wellustiger dan mannen. Seksuele relaties tussen vrouwen werden niet als bedreigend beschouwd, maar als bron van vermaak. In de negentiende eeuw veranderde dat beeld drastisch. Volgens de heersende opvatting zouden vrouwen nauwelijks seksuele verlangens hebben; ze werden eigenlijk geacht om bij de heteroseksuele coïtus niets te voelen. Daardoor werden intieme vriendschappen, vrouwen die elkaar kusten of samenwoonden niet als homoseksueel gezien. Voor mannen gold het tegenovergestelde: samenwonen met een andere man, tenzij het een broer betrof, was onacceptabel.

Vriendinnen kussen elkaar bij het afscheid. Uitgeknipt almanakprentje met tweeregelig onderschrift. Vervaardiger: anoniem, 1725 – 1799. Collectie Rijksmuseum, objectnummer KOG-ZG-1-27-190.

Afkomstig van Lesbos

Vrouwenliefde was al een bekend onderwerp in de Griekse Oudheid. De Griekse dichteres Sappho, zeer waarschijnlijk afkomstig van het eiland Lesbos, schreef in haar poëzie over liefde en verlangen tussen vrouwen. Haar gedichten gelden als de oudste bekende literaire getuigenissen van vrouwenliefde. Eeuwenlang werd het woord lesbisch, dat oorspronkelijk ‘afkomstig van Lesbos’ betekent, met Sappho en haar werk geassocieerd.

Pas in de zeventiende eeuw werd de term lesbisch gebruikt om liefde tussen vrouwen aan te duiden. De moderne betekenis kreeg het woord aan het einde van de negentiende eeuw, toen het verscheen in Engelstalige medische en psychologische publicaties. Daarna werd de term steeds vaker gebruikt door vrouwen die zich bewust identificeerden met hun liefde voor andere vrouwen.

Sappho and Erinna in a Garden at Mytilene, 1864. Vervaardiger: Simeon Solomon (1840–1905). Collectie Tate Britain, objectnummer T03063, publiek domein.

Intieme vriendschappen

Vanaf de achttiende eeuw zijn er meer historische bronnen over zogenoemde intieme vriendschappen tussen vrouwen. Hoewel seksualiteit daarin zelden expliciet wordt genoemd, spreken de bronnen wel van diepe genegenheid en romantische gevoelens. Een bekend voorbeeld is het schrijversduo Betje Wolff en Aagje Deken. Zij schreven samen, woonden samen en overleden kort na elkaar. In hun werk uitten zij hun sterke verbondenheid, waardoor historici tegenwoordig vaak aannemen dat zij een liefdesrelatie hadden.

De meeste informatie over lesbische relaties komt uit stedelijke, burgerlijke kringen. Over vrouwen uit de lagere sociale klassen of op het platteland is veel minder bekend. Een uitzondering vormt Bet van Beeren, de eigenaresse van café ’t Mandje aan de Amsterdamse Zeedijk, die in de twintigste eeuw openlijk uitkwam voor haar liefde voor vrouwen.

Dubbelportret van Betje Wolff en Agatha Deken, Antoine Alexandre Joseph Cardon, naar W. Neering, ca. 1778 – ca. 1800. Collectie Rijksmuseum, objectnummer: RP-P-1909-518.

Verwarmen aan een lollepot

In de achttiende eeuw noemden artsen de seksuele relaties tussen vrouwen lollepotterij. Een lollepot was een stenen pot waarmee vrouwen hun onderlichaam mee warm hielden. Het woord lollepot komt uit het Bargoens, een vooral in Nederland gebruikte dieventaal, waarin het verwees naar een vrouw ‘die zich aan ontucht met vrouwen overgeeft.’ Deze vrouwen verwarmden zich dus aan iets anders dan aan een man.

Later kreeg het woord een negatieve en beledigende betekenis. Ook andere termen, zoals tribadie, boze vuiligheden en lollen, werden gebruikt om seksuele handelingen tussen vrouwen te beschrijven. De gebruikte woorden laten zien hoe vrouwelijke homoseksualiteit destijds werd gezien.

Jan Jozef Hooremans de Jongere (1714-?), Het rookverbod, tussen 1734 en 1792. Beeld via Wikimedia Commons, publiek domein.

Een lollepot, 1700-1719. Beeld via Wikimedia Commons, publiek domein.

Het Serpent

In de achttiende eeuw waren er in Amsterdam verschillende ontmoetingsplaatsen voor homoseksuele mannen. Uit archiefbronnen zijn onder meer de ‘nichtenkroeg’ Het Serpent op de Vismarkt en het kroegje van Jan Raet in de Prinsenhofsteeg bekend.

Tot aan het einde van de achttiende eeuw werden alleen mannen vervolgd wegens ‘sodomieterij’. Vrouwen kwamen slechts zijdelings voor in deze processen, bijvoorbeeld wanneer zij gelegenheid boden voor dergelijke ontmoetingen. Zo werd Bartha Wagener in 1730 verbannen omdat zij samen met haar echtgenoot Het Serpent had gerund.

In 1792 werd voor het eerst een vrouw veroordeeld, in eerste instantie voor moord, maar ook omdat zij op een andere vrouw gelegen had op een wijze ‘als een man gewoon is te doen wanneer deszelve met syne Vrouw vleeschelyke gemeenschap heeft.’ Tijdens de Amsterdamse sodomieprocessen van 1795 tot 1798 werden twaalf vrouwen veroordeelt wegens zogenoemde ‘sodomitische vuiligheden’ of ‘boze vuiligheden’. Het overgrote deel (95 procent) van de veroordeelden bestond echter uit mannen.

De Vismarkt rond 1710. Vervaardiger: Pieter Schenk (1660-1713) Collectie Stadsarchief Amsterdam: tekeningen en prenten, afbeeldingsbestand 010097002532.

Niet in het openbaar

Lesbische vrouwen werden lange tijd minder vervolgd dan homoseksuele mannen. Hoewel medici en psychiaters in de negentiende eeuw het begrip van de ‘vrouwelijke homoseksueel’ ontwikkelden, bleven relaties tussen vrouwen in de praktijk vaak verborgen onder het nom van vrouwenvriendschappen. Juridisch konden vrouwen, net als mannen, worden vervolgd voor openbare zedenschennis. Hiervan zijn slechts een paar gevallen bekend, waaronder de zaak van twee vrouwen die in 1894 in het Amsterdamse Westerpark werden betrapt.

Over de WorldPride

Dit jaar vieren we de 30e verjaardag van Pride Amsterdam en de 10e editie van WorldPride. Deze internationale Pride waarbij activisten uit heel de wereld samenkomen, wordt voor het eerst in Nederland georganiseerd. Aanleiding hiervoor is openstelling van het burgerlijk huwelijk 25 jaar geleden als eerste land ter wereld. De provincie Noord-Holland vaart zaterdag 1 augustus als 1 van de 80 deelnemers mee in de feestelijke botenparade van Pride Amsterdam. Het thema van Pride Amsterdam is dit jaar UNITY. Kijk voor meer informatie over de WorldPride Amsterdam 2026 op de website.

Auteur: Judith van Amelsvoort

Bronnen:

• Gert Hekma, Goed verkeerd. Een geschiedenis van homoseksuele mannen en lesbische vrouwen in Nederland, Amsterdam 1989.
• ExpresZo, Online queer magazine, Jamie, History, Herstory, Theirstory: Subculturen in de lesbische gemeenschap,
• Historiek, Gerrit Jan Wielinga, Zacharias Wilsma, hoofdgetuige tijdens de sodomietenprocessen van 1730
• Stadsarchief Amsterdam, Lolhuis Het Serpent
• Provincie Noord-Holland, WorldPride 2026.
• WorldPride Amsterdam 2026.
• Het Scheepvaartmuseum, Wikipedia LGBT, Platform Regenboog West-Friesland, Gayguide Texel, COC Nederlandse Vereniging tot Integratie van Homoseksualiteit, Transgendermuseum en Transarchief, Transgenders Noord-Holland.