Monnickendam

Spaanse kanonnen klinken vals in Monnickendam Met Jan Feith langs de Zuiderzee (1933) Over stolpen en kaakbergen

Spaanse kanonnen klinken vals in Monnickendam

Jan Haring was een onverschrokken geus. In Monnickendam zijn ze hem niet vergeten. De geuzen uit het stadje namen de Spaanse admiraal Bossu op de Zuiderzee gevangen. Buit gemaakte kanonnen werden omgegoten tot klokken. Dat het carillon uit 1595 wat vals klinkt, horen ze in Monnickendam niet meer.

>

Met Jan Feith langs de Zuiderzee (1933)

Deze zomer neemt Jan Feith je mee op reis door onze provincie. Zijn historische teksten uit het album ‘Zwerftochten door ons land: Noord-Holland’ (1933) geven een beeld van zonnige duinen, drukke pleinen en pittoreske polders. Deze week: ‘Aan de boorden der Zuiderzee’.

>

Plattelandsklooster van aardbodem verdwenen

In een weiland langs de Oudelandsdijk tussen Monickendam en Ilpendam kwamen in 1959 tijdens een zeer droge zomer koppen tevoorschijn van een groot aantal palen. Het vermoeden rees, dat het hier ging om resten van het verdwenen klooster Galilea Minor, waarvan het bestaan wel bekend was, maar niet de exacte vestigingsplaats.

>

Klooster Galilea Minor

In een weiland langs de Oudelandsdijk tussen Monnickendam en Ilpendam kwamen in 1959 tijdens een zeer droge zomer koppen tevoorschijn van een groot aantal palen. Het vermoeden rees, dat het hier ging om resten van het verdwenen klooster Galilea Minor, waarvan het bestaan wel bekend was, maar niet de exacte vestigingsplaats.
Lees meer

>

De Poel bij Monnickendam

Rond de Poel stonden tot ver in de negentiende eeuw acht poldermolens. Zij maalden het water vanuit de Ooster Ee op de Poel, die daardoor als molenkolk fungeerde. Het water van de Poel werd bij laag water geloosd op de Zuiderzee via de sluis waarvan de wanden en de overkluizing nog steeds aanwezig zijn.

Lees meer

>

Monnickendam, Swaensborch

In het noordwestelijk deel van de stad, in een bocht van de laatste stadsuitbreiding van 1570, lag de Hofvenne. De naam Hofvenne duidt op land dat hoort bij een aanzienlijk huis op deze plek. Van deze plek wordt aangenomen dat daar het Waterlands kasteel Swaensborch lag. Dit kasteel behoorde toe aan de Heer van Waterland. Deze titel was in de dertiende eeuw in het bezit van de familie Persijn, een van oorsprong Kennemerse familie. Het kasteel, waarvan niemand weet hoe het er heeft uitgezien, werd door opstandige Waterlanders verwoest tijdens opstanden van 1268 en 1274. Het kasteel werd niet meer herbouwd. Archeologisch onderzoek heeft op deze plek nooit plaatsgevonden, dus een bevestiging of dit nu echt de plek van het kasteel was is er niet.

>

Monnickendam, klooster Mariëngaarde

Op de plaats van de huidige begraafplaats naast de Grote Kerk lag het klooster Mariëngaarde. Al in 1273 wordt hier een uithof gesticht door de Norbertijner monniken van Marken. Deze monniken bewoonden op Marken een uithof van het klooster Mariëngaarde bij Hallum in Friesland. De Norbertijner monniken worden in 1345 als zijnde ‘Friese’ monniken door de Hollandse graaf verdreven. Hun bezit wordt geconfisqueerd. Graaf Willem IV is op dat moment in oorlog met de Friezen. Rond 1400 stichten de Franciscanessen een nieuw nonnenklooster op deze plek. Als gevolg van de Reformatie worden de nonnen na 1572 uit het klooster gezet en wordt het gebouw afgebroken. Op deze plaats bouwt de stad Monnickendam in 1612 een oudemannenhuis. Dit wordt in 1633 afgebroken. Door de nieuwe Franse wetgeving mag er vanaf 1810 niet meer worden begraven in kerken. Daarom wordt hier in 1813 naast de kerk de begraafplaats ingericht.

>

Monnickendam, Rondeel op de Vestingwal

In 1984 onderzocht de Historische Vereniging Oud Monnickendam de Vestingwal. Funderingsresten van de oorspronkelijke stadsmuur bleken toen over een grote lengte nog aanwezig. Deze bevindingen hebben in 2009 geresulteerd in het opgraven en gedeeltelijk reconstrueren van een rondeel, een ronde uitgebouwde toren in de vestingmuur waarmee flankerend kon worden geschoten op de aanvallers. De stadsmuur kwam hier tot stand na de stadsuitbreiding van 1404. Het is niet waarschijnlijk dat het rondeel toen meteen al werd aangelegd. Waarschijnlijk werden de eerste rondelen in stadsmuren in Nederland rond het midden van de vijftiende eeuw gebouwd. Op basis van het metselwerk en de gebruikte stenen werd het rondeel gedateerd tussen 1500 en 1600. Mogelijk kort na 1700 is het rondeel gesloopt. Het rondeel als verdedigingswerk was toen al ruim honderd jaar achterhaald door de introductie van bastions. Deze boden meer ruimte voor het geschut en een veiligere dekking voor de verdedigers.

>

Eeuwenoude scheepswerf in Monnickendam

De locatie van Scheepswerf Hakvoort in Monnickendam is al eeuwen als scheepswerf in gebruik. Dat is wel gebleken na de laatste archeologische opgravingen. De scheepshelling is onderzocht vanwege de vervanging van de helling en een geplande uitbreiding.

>

Haven van Monnickendam: De Palingroker

Bij het bruggetje over de haven in Monnickendam staat een bronzen beeld, gemaakt door kunstenaar Rob Cerneus, van een palingroker. Dit ambacht is bijna verdwenen uit Monnickendam, maar vroeger stond het stadje vol met palingrokerijen. Het roken en verhandelen van vis was een belangrijke beroepstak in Monnickendam. Dit gold niet voor het vangen van de vis, dat deden voornamelijk de inwoners van Volendam, Marken en Durgerdam. Met de komst van de Afsluitdijk kreeg de visserij het zwaar te verduren en verdwenen bijna alle rokerijen uit de stad, op twee na. 

>

Over stolpen en kaakbergen

De karakteristieke stolpboerderij met piramidevormig dak is beeldbepalend voor het Noord-Hollands landschap. Dit type boerderij komt alleen voor boven het IJ en is in de loop van de 16e eeuw ontstaan. De eigenaardige en compacte vorm komt door de behoefte om wonen en werken onder één dak samen te brengen. De boer deelde letterlijk een huishouden met zijn koeien. Ondanks dat de stolp wijdverbreid in het landschap voorkomt, staat het voortbestaan van deze boerderijvorm onder druk. Reden te meer om even stil te staan bij deze ‘piramiden van de polder’. Dit kan goed in het buurschap Overleek waar verschillende boerderijtypen te zien zijn. 

>

Museum de Speeltoren: geschiedenis van Waterland en Monnickendam

De geschiedenis van de Speeltoren is met raadselen omgeven. Het stadje Monnickendam werd rond 1500 twee keer door een fikse stadsbrand getroffen waardoor archieven en documenten uit die tijd zijn verdwenen. De toren werd begin 16e eeuw naar alle waarschijnlijkheid gebouwd op de restanten van een door brand verwoeste kerk. Het carillon van de Speeltoren heeft een opmerkelijke reputatie: het is het valste klokkenspel van Nederland! De vijftien klokken dateren uit 1595 en zijn nooit vervangen of aangepast om zuiverder te klinken. Werd er vroeger nog gelachen om de valse Speeltoren, nu heeft Monnickendam een uniek geluid waar men trots op is. 

>

Ridder Jan Persijn vernederd

We schrijven 1275. Waterlandse boeren komen in opstand tegen hun heer, Jan Persijn. Die oefende namens de graaf van Holland het gezag uit over Waterland en de Zeevang. Waarom hij zijn onderdanen tegen zich in het harnas gejaagd had is niet helemaal duidelijk. Maar hij moet het helemaal bij hen verbruid hebben…

>

Pieter Florisz (ca 1600 – 1658), Monnickendamse zeeheld

Sinds 2010 is de Monnickendamse admiraal Pieter Florisz (ca 1600 – 1658) terug in de stad waar hij vandaan kwam. Door beeldhouwer Herman van Elteren is hij vereeuwigd in een gevelsteen aan het huis waar ooit het zijne stond: op de hoek van het Zuideinde met de Gooische Kaai.

>

Geuzenadmiraal Cornelis Dirksz (ca 1542-1583)

Als admiraal van de vloot, die in 1573 op de Zuiderzee de Spanjaarden versloeg is Cornelis Dirksz (ca 1542-1583) een van Monnickendams grootste helden. Hij moet Monnickendammer van geboorte zijn geweest, al zijn uit die tijd helaas geen doopinschrijvingen bewaard gebleven. Zeker is wél dat Cornelis Dirksz vanaf 1561 inwoner van de stad was. Hij woonde aan de Grote Noord, eerst in het zevende huis vanaf de hoek van de Gooische Kaai, vanaf 1572 in een twee huizen dichter bij de haven gelegen pand.

>

De onderduik van de Waterlandse bevolkingsregisters

“1944. 29 december. 8.45 uur. Kwamen drie in uniform van gemeentepolitie aan het bureau. Eén greep mij bij de armen en een tweede zette mij een pistool op de borst […] Ik werd in de cel gebracht. Later bleek het gehele dienstdoende personeel vast te zitten en het bevolkingsregister van Purmerend verdwenen.” Dit is te lezen in de dagrapporten van de gemeentepolitie van Purmerend uit 1944, die bewaard worden in het Waterlands Archief. In korte bewoordingen wordt verslag gedaan van een succesvolle overval door Waterlandse verzetsstrijders op het bevolkingsregister, waarbij de politieagenten die de registers onder hun hoede hadden gekregen, in hun eigen cel werden opgesloten.

>

Vechten op de Zuiderzee

Begin juli is het feest in Monnickendam. Tijdens de jaarlijkse Jan Haringrace op het IJsselmeer zeilen tjalken, botters en andere schepen om de snelste tijd. De race is vernoemd naar Jan Haring, dé held van de Slag op de Zuiderzee in 1573. Deze slag was bepalend tijdens de Nederlandse opstand.

>

Waterland: de Dopers

Midden in een moderne woonwijk in Monnickendam is een laan vernoemd naar Wendelmoet Claesdochter. Deze Monnickendamse was de eerste Nederlandse die om haar protestantse geloof werd gedood. Waterland gold in de zestiende eeuw als een broeinest van ketterij. Vooral de doopsgezinde leer werd er populair.

>