Doorgaan in portret formaat

ONH

App het verleden naar het heden met Street Museum NL

Lees meer

Verhaal Superkaart van Noord-Holland uit 1680


Cartografisch hoogtepunt uit de Gouden Eeuw

Waterschappen en kaarten horen bij elkaar. Zonder kaarten is het nu eenmaal onmogelijk een goed inzicht in de waterstaat te krijgen. Maar mooie kaarten vormden voor de waterschappen ook belangrijke statussymbolen. De grote kaart van ‘Uitwaterende Sluizen’ uit 1680 vormt een schitterend voorbeeld.

Kaart van het werkgebied van 'Uitwaterende Sluizen' (noorden links), J.J. Dou, 2e druk (1682/1683).

Beeld: Collectie Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier.

Kaart van het werkgebied van 'Uitwaterende Sluizen' (noorden links), J.J. Dou, 2e druk (1682/1683).

Beeld: Collectie Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier.

Meesterwerk van landmeter Dou

In 1660 gaf het bekende Hoogheemraadschap van de Uitwaterende Sluizen aan de Leidse landmeter Jan Jansz. Dou opdracht om een grote kaart te maken van heel Noord-Holland benoorden het IJ, het zogenaamde Noorderkwartier. Dat vormde het werkgebied van ‘Uitwaterende Sluizen’. Andere grote hoogheemraadschappen als dat van Rijnland beschikten al over zo’n kaart van hun territoir en dijkgraaf en hoogheemraden van Uitwaterende Sluizen konden niet achterblijven. Dou nam het grote werk aan voor 4.000 gulden. In 1679 was hij eindelijk klaar. Het bestuur van Uitwaterende Sluizen besloot direct Dou’s kaart te laten drukken. Daarbij werd Noord-Holland liggend op zijn kant afgebeeld. Dat kwam aan de wand het mooiste uit. Tegenwoordig hebben we de afspraak: noorden boven, maar dat was destijds nog niet zo. Wel werden er altijd kompasrozen op de kaarten gezet ter oriëntatie.

Detail kaart 'Uitwaterende Sluizen' (noorden links): oostelijke helft van West-Friesland tussen Medemblik, Hoorn en Enkhuizen.

Beeld: Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier.

Detail kaart 'Uitwaterende Sluizen' (noorden links): oostelijke helft van West-Friesland tussen Medemblik, Hoorn en Enkhuizen.

Beeld: Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier.

16-, 4- en 1-bladskaart

In 1680 rolde de eerste oplage van de pers. Het ging om een grote wandkaart opgebouwd uit 16 vellen papier die als een legpuzzel precies aan elkaar pasten. Dat kon niet anders omdat destijds met handgeschept papier geen grotere bladen dan een ongeveer een dubbel A3 formaat gemaakt konden worden. Naderhand verschenen ook handzamere uitvoeringen gedrukt op vier bladen en zelfs en éénbladsversie. Deze is hierbij afgebeeld. Het gaat om een met de hand ingekleurd exemplaar uit de tweede druk van eind 1682/begin 1683. Dat weten we omdat linksboven het familiewapen van dijkgraaf jonkheer Gerard van Egmond van de Nijenburg is afgebeeld. Hij volgde in september 1682 zijn neef Johan op.

Detail kaart 'Uitwaterende Sluizen' (noorden links): Den Helder/Huisduinen, Het Koegras, Zijpe, Wieringerwaard en de Hondsbossche Zeewering.

Beeld: Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier.

Detail kaart 'Uitwaterende Sluizen' (noorden links): Den Helder/Huisduinen, Het Koegras, Zijpe, Wieringerwaard en de Hondsbossche Zeewering.

Beeld: Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier.

Statussymbool

Een dergelijke fraaie kaart vormde natuurlijk een interessant relatiegeschenk. Niet voor niets staat bovenlangs de naam van het Hoogheemraadschap met het wapen. De heren bestuurders moesten er natuurlijk ook op. Nu zouden we portretfoto’s plaatsen, maar destijds ging dat met de familiewapens. De kaart beleefde vele herdrukken en daarbij werden alleen de familiewapens aangepast. Nieuwe bestuurders wilden vanzelfsprekend met hun naam en wapen erop. De kaart werd direct in de relationele sfeer ingezet. We weten bijvoorbeeld dat er in juli 1683 een in een vergulde lijst gevat exemplaar werd aangeboden aan de stadhouder- koning Willem III.

Detail kaart 'Uitwaterende Sluizen': familiewapens van dijkgraaf Gerard van Egmond en twee hoogheemraden.

Beeld: Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier.

Detail kaart 'Uitwaterende Sluizen': familiewapens van dijkgraaf Gerard van Egmond en twee hoogheemraden.

Beeld: Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier.

Perfecte kaart

Dou leverde met de primitieve meetinstrumenten van die tijd een uiterst precieze of perfecte kaart af. Vooral de 16-blads kaart toont een ongekende weelde aan details. Tijdens de Engels-Russische invasie van 1799 diende de kaart nog als onmisbare stafkaart voor het Frans-Bataafse leger. Pas met de aanleg van het Noordhollands Kanaal van Amsterdam naar Den Helder in 1819-1824 was de kaart verouderd. Toen liet het bestuur van Uitwaterende Sluizen een nieuwe maken door de eigen ingenieur, C.W.M. Klijn. De kaart van Dou uit 1680 was vanaf dat moment zuiver een historisch document dat zijn weerga bijna niet kent.

Detail kaart 'Uitwaterende Sluizen' (noorden links): Alkmaar met de Schermer en het Schermereiland.

Beeld: Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier.

Detail kaart 'Uitwaterende Sluizen' (noorden links): Alkmaar met de Schermer en het Schermereiland.

Beeld: Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier.

Nu digitaal beschikbaar

Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier heeft de grote 16-bladskaart van Dou in samenwerking met het Westfries Archief op Cd-rom (read only) uitgebracht. Op die Cd-rom staat ook nog een serie prachtige kaarten van West-Friesland en de Omringdijk. In het hoesje zit een boekje geschreven door Jan de Bruin en Diederik Aten met informatie in het Nederlands en het Engels. De Cd-rom kan nog bij info@hhnk.nl besteld worden onder vermelding van “kaarten Cd-rom Perfect Gemeten”. Prijs €10,- per stuk.

Hoesje Cd-rom 'Perfect Gemeten'.

Beeld: Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier.

Hoesje Cd-rom 'Perfect Gemeten'.

Beeld: Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier.

www.hhnk.nl
www.westfriesarchief.nl

Gerelateerde verhalen: Het Kerkenpad van Beets naar Oudendijk

Automatisch gerelateerde verhalen: Het Kerkenpad van Beets naar Oudendijk

2 reacties op Superkaart van Noord-Holland uit 1680

  • Geschreven door willem mulder
  • |
  • 10 februari 2013

Op zich een goed verhaal maar de detailkaarten van Dou op deze site zijn bar slecht geen enkel detail is goed te zien.

  • Geschreven door Roland
  • |
  • 12 mei 2013

Is dit dezelfde kaart die gisterenavond getoond werd op RTV-NH, die aan de muur hangt in de kluis van het hist. museum van Hoorn? Die kaart, enige meters lang en hoog, zou uit 1654 zijn, en een weergave van het gebied binnen de Westfriese Omringdijk.



U bent ingelogd als:


Schrijf een Reactie
Voeg je eigen verhaal toe Je eigen verhaal kun je via drie eenvoudige stappen toevoegen aan Oneindig Noord Holland