5 min

Het was een stormachtige nacht in januari 1749, toen de Amsterdam over het Kanaal tussen Nederland en Engeland voer. Het schip was in 1748 gebouwd op de scheepswerf van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) om handelswaar van Azië naar Nederland te vervoeren. Maar zo ver zou het nooit komen. Toen het schip van de Rede van Texel was weggevaren, belandde het al snel in een zware storm op de Noordzee.

Ter hoogte van het Zuid-Engelse plaatsje Hastings raakte het meer dan veertig meter lange schip onbestuurbaar. De kapitein wist het schip als laatste redmiddel naar de kust te loodsen, waar hij hem op het strand vastzette. De 330 opvarenden, bestaande uit zeelui, soldaten, officieren, timmerlui en passagiers, bereikten allemaal ongedeerd de wal. Maar in de maanden die volgden, zakte de Amsterdam steeds dieper weg in het zand. Het schip en de lading waren niet meer te redden.

Een replica van de Amsterdam is sinds 1991 te bezoeken bij Het Scheepvaartmuseum. Foto: Robin Gabriner.

Replica wordt publiekstrekker

Het moet destijds een enorme tegenslag zijn geweest om een nieuw schip op deze manier te verliezen, maar voor de archeologen van nu biedt de Amsterdam een buitenkans: een tijdscapsule die enorm veel vertelt over de scheepsbouw, het leven aan boord en het Amsterdam van de achttiende eeuw. Het best bewaarde VOC-schip ligt namelijk nog altijd in de branding van het strand bij Hastings en is bij laag water zelfs zichtbaar. Tijdens die schaarse momenten wordt er al meer dan veertig jaar lang onderzoek gedaan.

Het scheepswrak van de Amsterdam bij laag water, 2016. Foto: MarshallPearce, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons.

Dit onderzoek heeft een verrassend resultaat opgeleverd: een gedetailleerde replica van het schip, die sinds 1991 aan de museumsteiger van Het Scheepvaartmuseum ligt. De bouw begon in 1985 als werkgelegenheidsproject voor jongeren, omdat er destijds veel werkloosheid was. Het project werd gefinancierd door de Stichting VOC-schip Amsterdam, samen met de gemeente, twee ministeries en verschillende sponsoren. Ook verkocht de Stichting, net als de VOC, ‘aandelen’ in het schip.

De Amsterdam aan de museumsteiger van Het Scheepvaartmuseum. Foto: Robin Gabriner.

De Amsterdam moest een echte publiekstrekker worden voor zowel dagjesmensen uit eigen land als buitenlandse toeristen. In 1989 kocht Het Scheepvaartmuseum het schip. Het jaar daarna voer het mee tijdens SAIL Amsterdam. Inmiddels hebben meerdere generaties Amsterdammers het schip bezocht om de sfeer van het zeemansleven zelf te ervaren. Vooral bij kinderen is het een geliefd onderdeel van het bezoek aan Het Scheepvaartmuseum.

Uitgestoken kanonnen geven je het gevoel dat je echt aan boord van een VOC-schip stapt. Foto: Robin Gabriner.

Nieuwe verhalen

In de tijd dat de replica gemaakt werd, was er vooral aandacht voor de positieve kanten van de VOC-tijd. Maar ook toen was er al kritiek te horen op het schip. Het speciaal opgerichte Comité Oplossing VOC-schip bestempelde het in 1991 als een ‘drijvende provocatie’ en pleitte zelfs voor afzinken. Gelukkig is het nooit zover gekomen. Wel is het museum steeds meer aandacht aan de donkere kanten van de VOC gaan besteden. Verhalen over geweld, slavernij en ongelijkheid worden tegenwoordig niet meer geschuwd, ook niet op de Amsterdam.

Op het dek van de Amsterdam. Foto: Robin Gabriner.

In 2023-2024 is de inrichting van de Amsterdam vernieuwd, waarbij borden zijn geplaatst met nieuwe verhalen en perspectieven. Hierbij zijn bezoekers, ook online, betrokken geweest en hebben experts én mensen buiten het museum hun ideeën ingebracht. Ook de videoruimte is vernieuwd, waarbij de eerdere virtual-realityervaring is vervangen door een immersief videoscherm. In de video waan je je in zeventiende-eeuws Amsterdam en zie je niet alleen VOC-schepen in de haven, maar ook de bouw van ’s Lands Zeemagazijn (het huidige Het Scheepvaartmuseum).

Vanaf het dek van het schip heb je een prachtig uitzicht over de binnenhaven van het Marineterrein. Foto: Robin Gabriner.

Groot onderhoud

Dat is niet het enige waarmee het museum de Amsterdam klaarmaakt voor de toekomst. In 2020-2021 heeft het schip groot onderhoud gehad. De Amsterdam heeft maar liefst dertig weken in het dok gelegen bij Damen Shipyard in Amsterdam-Noord, waar het schip al twee keer eerder voor onderhoud was geweest. Hier is met vijftig man gewerkt aan het vervangen en verven van de huiddelen (buitenste planken), het breeuwen (waterdicht maken) van de romp en het plaatsen van nieuwe masten. In april 2021 kon het schip terugkeren naar zijn vaste plaats aan de museumsteiger.

De Amsterdam komt thuis

En hoe zit het dan met de echte Amsterdam? De getijden en stormen zorgen op dit moment voor veel erosie aan het scheepswrak. Al sinds het onderzoek in 1984 startte, wordt gezocht naar een oplossing om het schip voor de toekomst te behouden. Maar binnenkort brengt een ambitieus idee daar misschien verandering in. Onder leiding van stadsarcheoloog Jerzy Gawronski is een spectaculair plan bedacht om het wrak naar de hoofdstad te brengen: Docking the Amsterdam. Een uniek bergingsdok tilt het schip met water en al naar het IJ, waar het als onderzoeksruimte én publieksgebouw wordt ingericht.

Bezoekers krijgen er de kans om archeologisch onderzoek ter plekke mee te maken, van duikers in het wrak tot nieuwe vondsten die worden gepresenteerd. Zo ontstaat een dynamische plek waar geschiedenis, erfgoed en innovatie samenkomen. Het project belooft niet alleen een bijzondere blik op de maritieme en koloniale geschiedenis, maar ook een spannende ervaring die doet denken aan een theater. En dat op een steenworp afstand van zijn moderne zusje. Als dat geen publiekstrekker wordt…

De ‘spiegel’ aan de achterzijde van de Amsterdam is versierd met mensfiguren, guirlandes en de wapens van de stad Amsterdam en de VOC. Foto: Robin Gabriner.

Tekst: Sarah Remmerts de Vries
Omslagfoto: VOC-schip de Amsterdam voor Het Scheepvaartmuseum. Foto: Eddo Hartmann, CC BY 3.0, via Wikimedia Commons.

Bronnen:

• Bezoek aan Het Scheepvaartmuseum en de Amsterdam.
• VOC-schip Amsterdam.
• Docking the Amsterdam en ZJA Architects & Engineers.

Publicatiedatum: 18/09/2025