Vijf feiten over het Noordzeekanaal

Al bijna 140 jaar geleden werd 'Holland op z'n Smalst' doorgraven voor de aanleg van het Noordzeekanaal. Vijf historische feiten over deze roemruchte waterverbinding tussen Amsterdam en de Noordzee.

1. Het kanaal was nodig vanwege grotere schepen

De aanleg van het Noordhollandsch Kanaal tussen de Amsterdamse haven en de Noordzee was noodzakelijk omdat de schepen steeds groter werden. Als alternatief voor de risicovolle scheepvaartverbinding over de Zuiderzee, met de levensgevaarlijke ondiepte Pampus, was in 1824 al het Noordhollandsch Kanaal tussen Amsterdam en Den Helder in gebruikgenomen. Voor de steeds zwaardere zeeschepen was het Noordhollandsch Kanaal echter algauw onbevaarbaar geworden en vanaf 1848 zochten waterstaatkundigen naar alternatieven. Zo liet Amsterdam alle mogelijkheden onderzoeken voor een kanaal van het IJ door de duinen naar de Noordzee. Dit plan was niet nieuw, maar het doorgraven van de duinen – het smalste deel van Holland (‘Holland op zijn Smalst’) – had nooit iemand aangedurfd.

De doorgraving van de duinen bij IJmuiden tbv de aanleg van het Noordzeekanaal, ca 1871.

De doorgraving van de duinen bij IJmuiden tbv de aanleg van het Noordzeekanaal, ca 1871.

2. Kooplieden lagen dwars

De Amsterdamse kooplieden moesten dan wel instemmen met de afsluiting van de eeuwenoude IJ-toegang naar de Zuiderzee. Die afsluiting was nodig omdat de dijken van het te graven Noordzeekanaal dan laag konden blijven: ze hoefden niet berekend te zijn op extreem hoge waterstanden. In 1863 was er aan alle kanten voldoende draagvlak en zou Amsterdam een nieuwe zeeverbinding krijgen. Samen met koning Willem III brachten Amsterdamse kooplieden het benodigde kapitaal bijeen en tussen 1865 en 1876 werd het Noordzeekanaal gegraven.

Noord-Hollands kanaal 1830

Noord-Hollands kanaal 1830

3. Aanbesteding in Engelse handen

Omdat Nederlandse aannemers het grootschalige project niet aandurfden, kwam de aanbesteding van het kanaal in Engelse handen. De speciaal opgerichte Amsterdamsche Kanaal-Maatschappij sloot een overeenkomst met de Engelse aannemer Henry Lee & Son. De Britten waren bereid de enorme klus te klaren voor 27 miljoen gulden: zeven miljoen in cash en de rest in de vorm van obligaties en preferente aandelen. Ook de inpoldering van het IJ bracht geld in het laatje. De gewonnen grond, de IJpolders, werd immers verkocht en de opbrengst werd gebruikt voor de verdere aanleg van het kanaal.

Kaart van het ingepolderde gebied rond het Noordzeekanaal, omstreeks 1910

Kaart van het ingepolderde gebied rond het Noordzeekanaal, omstreeks 1910

4. Arbeiders stierven aan cholera

Nu kon de uitvoering beginnen: de inpolderings- en graafwerkzaamheden. Voor de afwatering en het vaarverkeer vanaf de Nauernasche Vaart, de Zaan en het Spaarne werden er negen zijkanalen aangelegd: A tot en met I. Ten oosten van Amsterdam werden de Oranjesluizen aangelegd en bij IJmuiden de Kleine Sluis en de Zuidersluis. Deze moesten het waterpeil van het kanaal op één niveau houden. Tijdens de aanleg deden Nederlandse arbeiders het handmatige graafwerk in de duinen, met spades en kruiwagens. Hun arbeidsomstandigheden en onderkomens waren sober en onhygiënisch: in 1866 overleden 31 arbeiders na cholerabesmetting.

Bouw van het Noordzeekanaal, IJmuiden, eerste sluis

Bouw van het Noordzeekanaal, IJmuiden, eerste sluis

 5. De eerste pieren met zware betonblokken

Voor het op diepte brengen van het kanaal werden machines ingezet: moderne stoombaggermolens. De meeste problemen had de aannemer bij de aanleg van de buitengaatse pieren. Tot tweemaal toe werden deze tijdens zware stormen vernietigd. In de zachte zandbodem van de Noordzee waren grotere en zwaardere betonblokken nodig: twintig ton zware betonblokken werden door een speciaal voor dat doel gebouwde mammoetkraan op hun plaats gelegd. Die techniek zou in de toekomst nog dikwijls worden toegepast.

Kruiwagen waarmee een begin is gemaakt met de werken aan het Noordzeekanaal, anoniem, 1865

Kruiwagen waarmee een begin is gemaakt met de werken aan het Noordzeekanaal, anoniem, 1865

Nieuwe sluis

Na tien jaar graven was het Noordzeekanaal in 1876 voltooid. Koning Willem III nam het feestelijk in gebruik met een stormachtig boottochtje vanaf de sluizen van IJmuiden. Enkele jaren later was ook de Oostelijke Handelskade gereed en beschikte Amsterdam over een goed uitgeruste kade waar grote stoomschepen konden aanleggen. De haven telde internationaal weer mee en Amsterdam beleefde zijn Tweede Gouden Eeuw. Het kanaal moest later verder worden verdiept en verbreed en er kwam een grotere zeesluis. De Amsterdamse haven groeide eveneens: aan de westkant kwamen een Houthaven en een Petroleumhaven, aan de oostkant de Oostelijke Handelskade. Tegenwoordig passeren er nog altijd gemiddeld negenduizend schepen per jaar het Noordzeekanaal. Wel is de aanleg van een nieuwere en grotere sluis in IJmuiden noodzakelijk. In 2016 moet deze gigant van 500 meter lang, 65 meter breed en 18 meter diep gereed zijn.

Het huidig sluizencomplex in IJmuiden

Het huidig sluizencomplex in IJmuiden

 Industrieel Erfgoed

2015 is het Europese jaar van het Industrieel Erfgoed. Oneindig Noord-Holland vertelt aan de hand van dit themajaar de geschiedenis van het Noordzeekanaalgebied en de Zaanstreek. De provincie Noord-Holland is hierin een belangrijke partner omdat zij het industrieel erfgoed wil behouden en de beleving hiervan door haar bewoners en bezoekers zo breed mogelijk maken. Dit verhaal is onderdeel van deze campagne. Klik hier voor het overzicht van alle verhalen.

Noordzeekanaal

Noordzeekanaal

Industriecultuur

Het industrieel erfgoed van Noord-Holland wordt in de schijnwerpers gezet met het Festival Industrie Cultuur. De festivalactiviteiten vertellen het verhaal van de industrie toen en nu. Van historische windmolens aan de Zaan tot de staalindustrie in IJmuiden, iedereen is uitgenodigd industriecultuur van Noord-Holland te beleven op verschillende en verrassende manieren. Het festival concentreert zich hierbij vooral op de Zaanstreek en het Noordzeekanaalgebied, waar de industriële motor van de metropoolregio zich bevindt.

Publicatiedatum: 14/10/2015