Het Aquarium, één van de meest iconische gebouwen van Amsterdam, is één van de oudste aquaria ter wereld. Het opende een venster naar een toen nog onbekende wereld: het leven onder water. Het aquarium beschikte van meet af aan over een ingenieus waterfiltersysteem, dat inmiddels grondig is gerestaureerd en aangevuld met moderne, energiezuinige installaties.

De restauratie was noodzakelijk omdat het monument ernstig was aangetast. ARTIS-directeur Rembrandt Sutorius legt uit: ‘Méér dan 140 jaar zout water had zich diep in het gebouw genesteld. Muren scheurden, staal corrodeerde en delen van het gebouw werden onveilig.’ Kortom, een ingrijpende restauratie was bepaald geen luxe. Overheden, fondsen, bedrijven, particuliere schenkers en duizenden Artis-liefhebbers haalden er samen 50 miljoen euro voor op.

Het waterfiltersysteem werd ontworpen door de eerste aquarist, en is geheel gerestaureerd. Foto: Christiaan de Bruijne.

Revolutionair

Architect Gerlof Salm heeft het Aquarium ontworpen. Het waterfilterrsysteem was revolutionair voor die tijd, want er stroomde dagelijks méér dan een miljoen liter water doorheen. Dat was een enorme technische prestatie in een tijd waarin er nog geen elektriciteit was.

Op 2 december 1882 opende het Aquarium haar deuren en de verslaggever van dagblad De Tijd deed verslag. Hij beschrijft de galerij ‘alsof men aan boord van de Nautilus van kapitein Nemo is.’ En hij is niet de enige die dat soort associaties kreeg. Zijn collega van het Algemeen Dagblad beschrijft de halfduistere galerij met ‘wanden van water’ die hem doen denken aan ‘een wandeling over den bodem der zee.’ ’t is er zoo rustig en kalm,’ vervolgt hij, ‘en de visschen, die men anders met zooveel list moet vangen, komen hier zo gezellig en zonder schroom op u afzwemmen, alsof ze u onder hun familie rekenden.’

Bezoekers in het aquarium van Artis. Collectie Stadsarchief Amsterdam.

Ook verbaast hij zich over de met platen bedekte zeekreeften die ‘zonder verontschuldigingen te maken over elkaar kunnen heen wandelen.’ Hij vindt het maar engerds, met hun kolossale scharen. ‘Dit volkje schijnt niet zeer lankmoedig te zijn, want in het korte tijdsverloop dat wij ze gadesloegen, raakten zij driemaal handgemeen.’ En dan heb je nog de krabben, die zoveel poten hebben ‘dat men zich verwonderd afvraagt, hoe ze nog daaruit wijs kunnen worden.’

In De Telegraaf treffen we nog een wonderlijk bericht aan. Het Aquarium wilde aanvankelijk namelijk ook haringen laten zien, maar dat was niet zo eenvoudig. Een haring gaat snel dood als hij uit zijn natuurlijke habitat wordt gehaald. Artis was er echter in geslaagd om de vis te acclimatiseren, zodat er, toen De Telegraaf in september 1897 op bezoek kwam, al een jaar haringen in het Aquarium rondzwommen. ‘In geen ander aquarium is deze uitkomst tot heden bereikt.’ Wat er natuurlijk ook op zou kunnen duiden dat die andere aquaria de haring maar ordinair vonden. En dat je hem maar het beste zo snel mogelijk met zoetzuur en uitjes naar binnen kan werken.

Alle aquaria, zowel die met zout als zoet water, zijn gesloopt, opnieuw opgebouwd, vergroot en verdiept. Foto: Christiaan de Bruijne.

Oorspronkelijke kleuren

Terug naar het heden. In het kader van de restauratie, die in februari 2021 van start ging, zijn de bassins vergroot, verdiept en opnieuw opgebouwd. Er is uitgebreid onderzoek gedaan naar de kleuren die de monumentale zalen en hun ornamenten oorspronkelijk hebben gehad, zodat hun authentieke kleur terug kon komen. De natuurstenen gevels zijn centimeter voor centimeter gereinigd en waar nodig hersteld met gesteente uit dezelfde groeves als in de negentiende eeuw. Tegelijkertijd werden latere toevoegingen, zoals verflagen en verlaagde plafonds verwijderd, om het oorspronkelijke gebouw opnieuw zichtbaar te maken.

Waar bezoekers vroeger slechts een beperkt deel van het Aquarium konden zien, is nu ongeveer 90% van het monument zichtbaar. Historische ruimtes die jarenlang verborgen bleven, waaronder de catacomben van het Lloyd-waterfiltersysteem, maken nu deel uit van de bezoekersroute. Hierdoor wordt niet alleen het gebouw zichtbaar, maar ook de techniek en het watergebruik van het Aquarium.

Bezoekers kijken naar een pijlstaartrog. Foto: Kirsten van Santen.

Zonnepanelen

De restauratie is ook aangegrepen om het rijksmonument te verduurzamen. Daartoe is het gebouw voorzien van ‘monumentaal’ isolatieglas en lage temperatuur-vloerverwarming. Bovendien zijn er 118 zonnepanelen op het dak geplaatst. De nieuwe zoutwateraquaria zijn voorzien van materialen die beter bestand zijn tegen zout. En inmiddels stroomt er weer één miljoen liter water door het ARTIS-Aquarium, waarvan 60% zeewater, afkomstig uit de Oosterschelde in Zeeland, en 40% zoet water.

In het ARTIS Aquarium is voor kinderen van alles te doen. Foto: Sarah Remmerts de Vries.

Natuurlijk gedrag

Maar natuurlijk gaat het om de dieren, waarbij niet het aantal soorten centraal staat, maar vooral is gekeken naar welke dieren het Aquarium op een verantwoorde manier kan houden, of ze voldoende ruimte hebben en wat er nodig is om natuurlijk gedrag te kunnen vertonen.

Het vernieuwde Aquarium toont ongeveer 250 diersoorten: vissen, maar ook garnalen, zeesterren, kreeften, zee-egels, kikkers en salamanders. Het merendeel van de dieren is nieuw. Slechts een klein aantal komt uit het wild; de meeste dieren komen uit erkende dierentuinen en aquaria. In een enkel geval gaat het om een vis die bij een particulier vandaan komt, zoals een kogelvis die te groot was geworden voor het aquarium.

De gevlekte gladde haai is een van de 250 diersoorten die in het Aquarium zijn te zien. Foto: Ronald van Weeren.

Mangroves

In het nieuwe Aquarium kunnen bezoekers het zout- en zoetwaterleven bekijken, in oceanen, rivieren, koraalriffen, mangroves, diepzeeën en, ja ook, in de Amsterdamse gracht. Voor kinderen is er van alles te doen. Ze kunnen hun eigen onderzeeër bouwen en naar de diepzee duiken, met een fietspomp wolken oppompen, oceaanstromingen in beweging zetten of hun hengel uitgooien bij het visspel. Met behulp van zoekkaarten maken ze kennis met het rijke onderwaterleven.

Kinderen kunnen zelf hun hengel uitgooien. Foto: Sarah Remmerts de Vries.

Bij wijze van stunt, konden belangstellenden die een duikbril hadden meegenomen, op openingsdag het nieuwe Aquarium gratis bezoeken. ONH-redacteur Sarah was erbij, samen met haar twee kinderen. “Het aquarium is écht prachtig geworden,” rapporteert ze. “Je bent er gerust twee uur zoet, als je er op je gemak doorheen loopt. Zeker met kinderen, want er zijn ontzettend veel interactieve installaties. Natuurlijk over het leven onder water, maar ook over over het effect van klimaatverandering op onze oceanen.”

Voor het ARTIS Aquarium worden geen aparte kaartjes verkocht. Het Aquarium maakt deel uit van een pakket dat bestaat uit een bezoek aan de dierentuin, het Planetarium en twee musea.

ARTIS is een dagje uit voor het hele gezin. Foto: Kirsten van Santen.

Auteur: Arnoud van Soest, met medewerking van Sarah Remmerts de Vries en de afdeling communicatie van ARTIS.

Omslagfoto: Sarah Remmerts de Vries.