Jo Haen is al 86 jaar, maar ze is nog één groot brok energie. Ze woont al 62 jaar in de Watergraafsmeer. Samen met Ron de Wit richtte ze op 1 maart 2017 de stichting ‘Vrienden van Watergraafsmeer’ op. De stichting communiceert via een website, die 3000 bezoekers per week trekt, en een Facebookpagina. Vijf jaar geleden mochten Jo en Ron een ruimte in het gebouw van Sportparkbeheer naast de Jaap Edenbaan inrichten tot museum, dat inmiddels tot aan het plafond is volgestouwd. Genoeg te zien dus.

De Watergraafsmeer is het oudste deel van Amsterdam-Oost. Ooit was het een meer, dat in 1629 is drooggelegd. Er moeten zo’n veertig buitenhuizen hebben gestaan, die inmiddels zijn verdwenen, op Frankendael na. Volgens Jo is dat de schuld van Napoleon. “Napoleon, die het hier eind achttiende, begin negentiende eeuw voor het zeggen had, voerde oorlog met Engeland. Nederlanders mochten daar dus niet meer mee handelen, waardoor de economie instortte. Ook voerde hij een belastingstelsel in, waardoor handelaren zich hun buitenhuizen niet meer konden permitteren. Zo zijn ze uiteindelijk verdwenen.”

Laveloos

Net als het naburige Diemen telde de Watergraafsmeer anno 1900 veel horecagelegenheden. “Op derde Pinksterdag kwamen ze met paard en kar naar de Watergraafsmeer om zich vol te gooien. Laveloos lagen ze langs de kant van de weg. Dat werd zó erg dat burgemeester De Wit, de laatste burgemeester van de Watergraafsmeer, het feest heeft afgeschaft.”

In 1921 verloor de Watergraafsmeer zijn zelfstandigheid en werd het bij Amsterdam gevoegd. Zo’n vijftien jaar geleden raakte het stadsdeel, dat voordien vooral door ouderen werd bewoond, in trek bij jonge gezinnen die op de grote huizen, het groen en de ietwat gemoedelijke, dorpse sfeer af kwamen. De jaarlijkse Koningsdag rondom de Bredeweg ontwikkelde zich tot één van de leukste Koningsdagfeesten van de stad, met straatartiesten, bandjes en kleine meisjes die viool spelen. Inmiddels is de Watergraafsmeer één van de meeste gewilde stadsdelen van de stad, als je het tenminste kunt betalen.

Ene J. Cruyff

Voor de verslaggever is volksschrijver Gerard Reve uit Betondorp de grootste Watergraafsmeerder aller tijden, maar er schijnen mensen te zijn die ene J. Cruyff die eer gunnen. Mensen zoals Jo Haen. Ze heeft niet voor niets mee geschilderd aan het torenhoge portret op de gevel van een flatgebouw in Park de Meer, op de plek waar het oude Ajax-stadion heeft gestaan. “Ik woon in die wijk en toen de Braziliaanse kunstenaar Paulo Consentini aan die muurschildering werkte, mochten buurtbewoners een stukje inkleuren. Ik heb als vrijwilliger bij een voetbalclub wel eens banken geschilderd, dus daar stond ik dan, op 13 meter hoogte. De kunstenaar had zelf hoogtevrees. Waarom doe je het dan, vroeg ik. Omdat hij het een hele eer vond, zei hij. Hij had ook Messi mogen schilderen.”

Ajax, dat tot 1996 in ‘de Meer’ speelde, krijgt in het museumpje natuurlijk de nodige aandacht. Dat is het werk van Ron de Wit, die samen met Jo de boel beheert. Behalve glazen met handtekeningen van oud-Ajacieden, zien we mini-Ajaxshirtjes, Ajax-speldjes en singles met Ajax-liedjes. Als je de camera van je smartphone op een QR-code richt, schalt het ‘Op een slof en een oude voetbalschoen, wordt Ajax kampioen’ van Johnny Hoes door de ruimte.

Oude winkels

Het museum heeft een tijdje een Ajax-shirt mogen lenen met een opdruk van TDK, de eerste sponsor, maar dat hebben ze toch maar teruggegeven toen ze hoorden dat zo’n shirt een collectors item, en wel duizend euro waard was. “Vonden we toch te riskant.”

Ook aan oude winkels in de Watergraafsmeer is een wand met foto’s gewijd. Voor zover bekend hebben er in het stadsdeel zo’n 600 winkels gestaan. In 2017 sprak Jo met Greet Messink-Kamman, die in 1960 met haar man de groentewinkel van haar vader in de Akkerstraat overnam. Groenten werden toen nog in oude kranten verpakt, zuurkool kwam uit het vat. Bijna niemand had in die tijd een koelkast of vriezer, dus met Kerstmis kon je de bestelde ijstaart tussen vijf en zes uur ophalen.

De meeste van die oude winkeltjes zijn inmiddels verdwenen. Jo snapt wel waarom. “Ik krijg genoeg reacties van mensen die die kleine winkeltjes missen, vanwege de persoonlijke bediening, de koekjes die nog persoonlijk werden ingepakt en dat je een praatje kon maken met mensen uit je buurt, maar de tijden zijn veranderd. Ik zeg altijd: een winkel kan niet leven van één pak suiker, omdat je die toevallig vergeten bent.”

2000 omes

Behalve aan Ajax, besteedt het kleine museum ook aandacht aan de veertig amateurvoetbalclubs die ooit op de weilanden van de Watergraafsmeer hebben gespeeld. Dat gebeurt in de vorm van vaantjes, tegels, glazen en speldjes. Ron de Wit heeft zelf bij amateurvoetbalclub DJK gespeeld en heeft daar warme herinneringen aan, zo schrijft hij op de Facebookpagina. ‘Vroeger had ik daar 2000 omes en tantes; geweldige tijd.’

De voetbalclubs van toen waren één grote familie. Dat de meeste van die clubs inmiddels zijn gefuseerd is overigens minder dramatisch dan het lijkt, legt Jo uit. “Het waren meestal kleine clubs met één veld. De gemeente wilde dat niet meer, dus moest er gefuseerd worden.”

Overigens werd er bij die amateurclubs niet alleen tegen een bal getrapt, zo begrijpen we uit het interview met een ere-lid van TOS-Actief. Hij vertelt dat er na de wedstrijd nog wel eens flink werd gedronken, gekaart en gedobbeld. En dat sommige spelers vervolgens met hun dronken kop een met kroos bedekt slootje in liepen. Later, toen meisjes en vrouwen gingen voetballen, werd de nazit wat minder ruig. Jo: “Vrouwen hebben minder last van machogedrag.”

Apotheekspulletjes

De collectie van het museum begon ooit met ansichtkaarten, die de inmiddels overleden echtgenoot van Jo verzamelde en sindsdien is er van alles bij gekomen. Jo geeft een voorbeeld: “Van een meneer in Naarden hebben we spulletjes gekregen die ooit zijn gebruikt in een apotheek in de Watergraafsmeer, zoals een weegschaal, een plankje om pillen mee te maken en potjes voor de zalf, want vroeger maakte de apotheker veel zelf.”

Maar één van haar lievelingsvoorwerpen is toch wel een houten maliebal uit de achttiende eeuw. In die tijd lag parallel aan de Kruislaan in Tuindorp Frankendael, ongeveer waar nu de Van ’t Hofflaan (Saltetstraat) is, één van de mooiste maliebanen van Nederland. Het was een met bomen omzoomde laan van 636 meter lengte waar je ook heerlijk kon wandelen.

De baan dankt zijn naam aan een spel dat destijds erg populair was in Europa: maliën, dat nog het beste met golf is te vergelijken. Met een maliestick, die zwaarder en groter was dan de huidige golfstick, moest een houten bal tegen palen en onder een poortje door worden geslagen. Sloeg je er naast, dan moest je opnieuw beginnen. Na de oorlog werden op de plek waar de maliebaan heeft gelegen huizen gebouwd, waarvoor de grond overhoop werd gewoeld. Een omwonende vond een houten maliënbal, die uiteindelijk in de collectie van het museum belandde.

Lol in geschiedenis

Stichting ‘Vrienden van Watergraafsmeer’ drijft maar op twee mensen: Jo en Ron. Als zij onder de tram komen, is het met de stichting gedaan. Jo beseft ook wel dat twee mensen niet veel is, “maar het is niet zo makkelijk om vrijwilligers te vinden. Ach, zo lang we er lol in hebben, gaan we er in iedere geval mee door. Ik heb nooit kunnen studeren, op mijn vijftiende moest ik al gaan werken, maar ik heb altijd interesse in geschiedenis gehad. Hoe méér je er in verdiept, hoe leuker het wordt. Die oorlogen interesseren me niet zo; ik vind het leuker om me te verdiepen in hoe mensen vroeger leefden.”

De paar ruimtes waarover het kleine museum beschikt zijn volgestouwd. Er kan weinig meer bij. “Een grotere ruimte zou mooi zijn,” zegt Jo. “We hebben getracht de ruimte van de Akkerstraat 32, waar de vader van Johan Cruyff een groentewinkel had, te betrekken, want die stond een paar jaar geleden leeg. De woningbouwvereniging ging daar niet mee akkoord, want het is een sociale huurwoning. Er waren zo’n 1200 gegadigden voor, dus we hadden geen schijn van kans. Bovendien hadden we de huur toch niet kunnen opbrengen, want we krijgen geen subsidie.”

Roetje

In een artikel over de geschiedenis van de Watergraafsmeer mag Jaap Kruizinga natuurlijk niet ontbreken, want hij heeft verschillende boeken gewijd aan het stadsdeel waar hij jarenlang les heeft gegeven op een school in Amsteldorp. Liefdevol bladert Jo door een kinderboekje van hem, dat ze via Marktplaats op de kop heeft getikt. Het boekje, ‘Roetje, het gevangeniskatje’, verscheen vlak na de oorlog. “Op de Julianschool liet hij de kinderen, met de ramen open, vaderlandslievende liederen zingen. Dat werd hem niet in dank afgenomen door het schoolhoofd. Of hij daarvoor is opgepakt, weet ik niet, maar hij heeft in ieder geval een paar maanden vastgezeten in de gevangenis aan de Amstelveenseweg. In de gevangenis heeft hij dat boekje geschreven, op 300 velletjes wc-papier, die hij vervolgens de gevangenis uit heeft gesmokkeld. Mooi verhaal toch.“

De zwanen

Waar ze ook zeer mee in haar nopjes is, is een prachtige plaat die het ‘Comité te Oud Watergraafsmeer’ ter gelegenheid van Koninginnedag 1928 heeft uitgegeven. “Kijk, hier zie je het wapen van de Watergraafsmeer, dat verwijst naar de tijd dat het nog water was en de zwanen over vlogen.”

Vervolgens toont ze de foto van een vlag, waarop drie Andreaskruizen en een zwaan staan afgebeeld, een vlag die je ook bij de ‘Vrienden van Watergraafsmeer’ kunt bestellen. “Ik heb die vlag voor het eerst bij een café op het Hogewegpleintje gezien en ben naar de man gestapt die ze zelf ook verkoopt op Koningsdag. Ik heb al 165 vlaggen verkocht, waarbij de opbrengst naar het museum gaat. Ze worden gekocht door mensen uit de Watergraafsmeer. Iemand bestelde de vlag bijvoorbeeld omdat hun dochter op kamers in Nijmegen ging wonen. Had ze een leuke herinnering aan de plek waar ze was opgegroeid. En iemand uit Israël, die hier vroeger heeft gewoond, bestelde ook een vlag.”

De ‘Vrienden van Watergraafsmeer’ hebben een website, een Facebookpagina en een bescheiden museum dat is ondergebracht in het gebouw van Sportparkbeheer, dat naast de Jaap Edenbaan ligt. Het adres is Radioweg 76, Amsterdam en de stichting is te bereiken via vriendenvanwatergraafsmeer@gmail.com. Het museum is elke zaterdag tussen 11:00 en 15:00 uur geopend. Je kunt bij de vrienden ook een rondleiding door de Watergraafsmeer voor kleine groepen boeken.

Auteur: Arnoud van Soest