Een duik in de ge­schie­de­nis van de bad­mo­de

Op warme zomerdagen trekken Nederlanders massaal naar het strand. Noord-Holland heeft een breed aanbod aan mooie zandstranden. Zandvoort en Bloemendaal aan Zee staan hoog in de lijst van meest populaire badplaatsen in Nederland. Daarnaast zijn Egmond aan Zee, Callantsoog, Bergen aan Zee, Julianadorp aan zee, Wijk aan Zee, Castricum aan Zee en het strand van Pette favoriete bestemmingen. Op het strand geldt echter een eigen etiquette en mode.

Tegenwoordig kunnen vrouwen kiezen uit veel verschillende soorten badpakken en bikini’s. Uiteenlopend van de niets verhullende microkini tot en met de boerkini die alleen het gezicht, de handen en de voeten onbedekt laat. Het is lastig voor te stellen dat het in de negentiende eeuw gebruikelijk was om in een volledig wandeltoilet naar de kust te gaan.

Prent uit het modetijdschrift Les Modes de la Saison (1871-1885), ca. 1881, No. 504, collectie Rijkmuseum (RP-P-2009-3690).

Al in de tweede helft van de achttiende eeuw schreven Engelse geneesheren over de heilzame werking van zeewater. Pas in de negentiende eeuw werden kustplaatsen, naast de vele kuuroorden, een favoriete bestemming voor de gegoede burgerij, en later, mede dankzij de aanleg van de spoorlijn, ook voor de middenklasse. Naar zee gaan betekende eigenlijk niet in zee gaan, maar flaneren over de promenade en het strand. Het ging om zien en gezien worden. Tot 1850 was het strand een verlengstuk van de stad, waarbij zowel de omgangsvormen als de kledij grotendeels hetzelfde bleven. De vrouwen die toch besloten om in zee te gaan baden, droegen enkellange badjurken met lange mouwen die werden gemaakt van perkal (fijn, dicht katoenweefsel), serge (weefsel van wol, zijde of katoen met keperbinding) of flanel. Badgasten, zowel mannen als vrouwen, maakten gebruik van strandkoetsen die de zee in werden gerold, waarna ze het trapje konden afdalen. Mannen en vrouwen baadden apart. Gemengd zwemmen bleef tot in de jaren 1930 ongewoon.

Detail van een foto door Jacob Olie (1834-1905), Wijk aan Zee, 22 augustus 1894, Stadsarchief Amsterdam

Rond 1880 verscheen het tweedelige badkostuum, bestaande uit een kniebroek en tuniek met korte mouwen. Het badpak werd meestal uitgevoerd in de kleuren rood, blauw of zwart. De pakken waren erg warm en niet geschikt om mee te zwemmen. Een muts beschermde het haar en het gezicht tegen de zon; een gebronsde huid was namelijk al eeuwenlang het symbool van een lagere afkomst. Boeren op het veld kregen een kleurtje, voor leden van de midden- en bovenklasse was dat ongepast. Pas vanaf ca. 1920 werd een gebruinde huid gezien als gezond en modieus.

Zwempak van de 14-jarige Maria Wilhelmina (Mies) Beugeling, 1916, Collectie Amsterdam Museum (objectnummer KA 17183).

Gebreide badpakken

Omstreeks 1900 worden voor het eerst eendelige badpakken met korte mouwen en korte broekspijpen gedragen. Dit model werd populair gemaakt door de Australische zwemster Annette Kellerman, die als eerste vrouw het eendelige badpak droeg en daarin wedstrijden zwom tegen mannen. Ook hieronder droeg men nog steeds, net als in de negentiende eeuw, kousen.

Coco Chanel (designer), kostuums voor Le Train Bleu, 1924. Museum no. S.836-1980, S.837-1980. © Victoria & Albert Museum, London.

In 1924 ontwierp Gabrielle ‘Coco’ Chanel danskostuums voor de Ballets Russes van Diaghilev. In Le Train Bleu, een ballet dat zich afspeelt op Deauville, dragen de dansers eenvoudige doch elegante gebreide badpakken. Het eendelige badpak werd al gauw een belangrijk onderdeel van de Franse mode. Diverse couturiers, onder wie Jean Patou, Jeanne Lanvin, Lucien Lelong en Elsa Schiaparelli, namen badmode op in hun collecties.

Omslag van het tijdschrift Praten en breien: maandblad voor handwerkkunst (november 1934-oktober 1936), april 1935, No. 19., collectie Koninklijke Bibliotheek.

De gebreide badpakken, liefst met blote rug, werden door Nederlandse vrouwen nagemaakt met behulp van tijdschriften als ‘Praten en breien’. Helaas bleek wol voor badkleding erg onpraktisch: het kriebelt, is warm, droogt langzaam en wordt zwaar door water. Vanaf het eind van de jaren dertig werden badpakken daarom van nieuwe rekbare materialen als lastex en lycra gemaakt, die het lichaam nauw omsloten en meer beweging toelieten. In 1927 werd bovendien de rubberen badmuts geïntroduceerd.

Badpak versus bikini

In de jaren vijftig werd het modieuze zandloperfiguur met behulp van baleinen in het badpak benadrukt; de taille werd zo smal mogelijk gemaakt en de buste geaccentueerd. De badpakken werden gemaakt van katoen met kleurrijke prints, voorzien van smokwerk met elastiek om de elasticiteit te vergroten.

Micheline Bernardini, 5 juli 1946 (Photo by Keystone/Getty Images)

Een tweedelig badpak of bikini, bestaande uit een top met bijpassend broekje, werd in 1946 tegelijkertijd in Frankrijk gepresenteerd door de couturier Jacques Heim en de automonteur Louis Réard. Heim gebruikte voor zijn creatie de naam ‘Atome’. Réard vernoemde zijn ontwerp naar het eiland Bikini (Atol), waar dat jaar door Amerika experimenten werden uitgevoerd met atoombommen. Micheline Bernardini was het eerste model die de bikini droeg. Dit gebeurde tijdens een presentatie aan het zwembad Piscine Molitor te Parijs op 5 juli 1946. Zij was een bekende naaktdanseres bij het Casino de Paris. De bikini vond men veel te bloot en ordinair, waardoor Réard niemand anders kon vinden die model wilde zijn voor de presentatie. Ondanks dat de bikini al in de vijftiger jaren in Frankrijk werd gedragen, zou het model pas rond 1965 in Amerika worden geaccepteerd.

Mozaïek in de Romeinse Villa Romana del Casale (circa 300 na Chr.) in de stad Piazza Armerina op het eiland Sicilië.

Op Romeinse mozaïeken van circa 300 na Chr. op Sicilië is te zien dat de bikini toen al werd gedragen. De bikini werd in de jaren 1960 ongekend populair en materialen als nylon en lycra werden vanaf dat moment veelvuldig gebruikt. Rudi Gernreich ontwierp in 1964 de ‘monokini’: een topless zwempak dat met twee dunne riempjes over de schouders omhoog werd gehouden. In de zeventiger jaren verschijnt voor het eerst de microkini, kleine lapjes bij elkaar gehouden met koorden.

Poseren in badpak op het strand, door: Poppe de Boer, 1986, Noord-Hollands Archief / Collectie van foto’s en negatieven van Fotoburo De Boer te Haarlem, inventarisnummer: NL-HlmNHA_1478_7031

In de jaren tachtig en negentig kreeg het badpak een aerodynamische vormgeving en werden er diverse synthetische rekbare materialen gebruikt. Vandaag de dag zijn er ontelbaar veel varianten op de bikini, waaronder de tankini (met hemd-top), de triangelbikini (driehoeken met koordjes) de bandeaubikini en de trikini (bikini met verbindstuk).

Agent / boswachter in uniform met fiets in de hand geeft met opgeheven vingertje [in de duinen / op een boulevard] waarschuwing / vermaning aan vrouw in badpak op pumps , Nederland [Zandvoort], 1939. Fotocollectie Het Leven, Spaarnestad Photo.

De badmode heeft door de jaren heen een ware metamorfose ondergaan en onderweg aardig wat stof verloren. Echter, net als vroeger is het tegenwoordig niet alleen belangrijk wat je op het strand draagt maar ook hoe je je gedraagt. Kortom, om met de wijze woorden van Amy Groskamp-Ten Have, auteur van het etiquetteboek Hoe hoort het eigenlijk? (1939), te eindigen:

Het strijdt tegen alle etiquette om zich in badkledij met of zonder lange pantalon buiten het strand te begeven. Zij die aldus toegetakeld boodschappen doen in hun (bad)plaats, maken inbreuk op de goede vormen en geven aanstoot. Mannen [in zwembroek] die zich met vet hebben ingesmeerd en aldus anderen op een café-terras een weinig verkwikkelijke aanblik schenken, gedragen zich in hoge mate onbetamelijk en verdienen aller afkeuring.’ 

Tekst: Judith van Amelsvoort

Literatuur

  • Els de Baan, Automonteur en couturier vonden elkaar in het tweedelige ontwerp: daar was de bikini, artikel in Trouw, 24-06-2006.
  • Eliane van den Ende, De krimpende geschiedenis van het badpak; Van preuts tot bloot (en terug?), 18 juli 2013, artikel verschenen in Eos Memo, het geschiedenisblad van Eos Wetenschap.
  • Georgina O’Hara Callan, The Thames & Hudson Dictionary of Fashion And Fashion Designers, 2008, pp. 27, 28, 34.
  • Madelief Hohé (red.), Fabulous Fifties Fashion, catalogus bij de tentoonstelling ‘Fabulous Fifties – Fabulous Fashion’ 6 oktober 2012 – 3 februari 2013, Gemeentemuseum Den Haag, p. 127.
  • Karin Schacknat, In en uit de mode; 2000 jaar modevormgeving, pp. 232 en 233.

 

Deze blog is verschenen op Modemuze, Hart Amsterdam Museum en Historiek.

 

 

Publicatiedatum: 07/08/2020