Doorgaan in portret formaat

ONH

App het verleden naar het heden met Street Museum NL

Lees meer

De vergeten oorlogsslachtoffers van het Zaanlands Lyceum

In de garderobe van de lerarenkamer van het Zaanlands Lyceum in Zaandam stond lange tijd een plaquette met daarop 26 namen. Het is een bescheiden monument 'Ter nagedachtenis' aan leraren en leerlingen van de school die zijn 'omgekomen ten gevolge van de oorlogshandelingen in de jaren 1940-1945'. Tegenwoordig heeft de plaquette een plaats in een hoek op de eerste etage van de zuidelijke vleugel. Je kunt het monument gemakkelijk passeren zonder dat het opvalt. Eigenlijk zijn de leraren en leerlingen die het Zaanlands Lyceum zijn ontvallen tijdens de Tweede Wereldoorlog een beetje vergeten. Hoe is dat zo gekomen?

De plaquette in het Zaanlands Lyceum

Beeld: Anjo Kan via Wikimedia Commons

De plaquette in het Zaanlands Lyceum

Beeld: Anjo Kan via Wikimedia Commons

Evacuatie en uitroeiing

In 1940 moest het Lyceum de drie joodse docenten die lesgaven ontslaan. Bijna een jaar later, in de zomer van 1941, werden de joodse leerlingen van de school verwijderd. Het duurde daarna niet lang meer tot op 14 januari 1942 alle joodse inwoners van de Zaanstreek de oproep ontvingen om te worden 'geëvacueerd'. Zaandam was geselecteerd als proefgemeente voor de uitzetting van joden naar getto's. Vanaf daar konden zij gemakkelijker worden gedeporteerd naar vernietigingskampen. De term 'evacuatie' klonk onschuldig en sloot goed aan bij de vaak voorkomende berichten dat de kustgebieden moesten worden geëvacueerd vanwege het gevaar op een Engelse invasie. Maar 'evacuatie' kreeg tijdens de Wannsee-conferentie van 20 januari 1942 dezelfde betekenis als 'Endlösung', uitroeiing.

‘Judenrein’

De jodenevacuatie in Zaandam was een ware overval. In de ijskoude januarimaand moest iedereen binnen drie dagen klaarstaan voor vertrek. Toch leverde het maar weinig echte problemen of bezwaren op. Natuurlijk waren de joodse Zaandammers er niet blij mee. De Joodsche Raad, die vanaf februari 1941 de bevelen van de bezettingsmacht doorgaf aan de joodse bevolking, ging echter goed om met de evacuatie. Zo werd Zaandam als eerste gemeente 'Judenrein' gemaakt. Waarom juist Zaandam hiervoor uitgekozen werd is nooit door bronnen bevestigd, maar de grote rol van de stad bij de Februaristaking en een antisemitische burgemeester zouden een verklaring kunnen zijn. Ook de korte afstand tot Amsterdam maakte Zaandam tot een logische proeftuin. Hier kregen de joden een plek toegewezen in afwachting van hun deportatie naar een concentratiekamp.

George Jabroes, maar 1942 in Londen

Beeld: Mei tot Mei - Erik Schaap via Wikimedia Commons

George Jabroes, maar 1942 in Londen

Beeld: Mei tot Mei - Erik Schaap via Wikimedia Commons

Niet-joodse slachtoffers

Niet alleen joodse leraren en leerlingen hebben een plekje gekregen op de plaquette. Sommigen van hen zijn ook op andere wijze omgekomen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Bijvoorbeeld wiskundeleraar George Jabroes. Jabroes werd slachtoffer van het Englandspiel: hij werd opgepakt door de Duitse Contraspionage. Via hun radiocodes deden de Duitsers het overkomen alsof zij zelf onderdeel waren van het Nederlandse verzet. Zo werden meer dan vijftig parachutisten in de val gelokt. Jabroes en zijn medestanders werden naar concentratiekamp Mauthausen gebracht, waar zij omkwamen. Leerling Kees Theijssen werd het slachtoffer van een geallieerde luchtaanval nabij station Wormerveer op Dolle Dinsdag, en een aantal andere leerlingen verloor het leven toen de Japanners het toenmalige Nederlands-Indië aanvielen.

Het oude gebouw van het Zaanlands Lyceum aan de Westzijde 92 te Zaandam, circa 1941

Beeld: Martin Rep via Wikimedia Commons

Het oude gebouw van het Zaanlands Lyceum aan de Westzijde 92 te Zaandam, circa 1941

Beeld: Martin Rep via Wikimedia Commons

Geadopteerd oorlogsmonument

Het lyceum, dat vroeger het Gemeentelijk Lyceum heette en was gevestigd aan de Westzijde, verhuisde in 1964 naar een nieuw gebouw aan de Vincent van Goghweg. Daar kreeg de plaquette niet altijd de aandacht die ze verdiende. Dit veranderde toen geschiedenisleraar Jeroen Paap in contact kwam met de organisatie 'Monumenten Spreken'. Zij wilden graag een documentaire maken over de school in oorlogstijd. Dat bracht het idee naar boven om het monument op het Zaanlands Lyceum te adopteren. Tijdens dit landelijke onderwijsproject van het Nationaal Comité 4-5 mei adopteren scholieren een oorlogsmonument in hun omgeving. Ze wonen een herdenking bij het monument bij, leggen een bloemstuk en dragen bijvoorbeeld een gedicht voor.

Volgens Jeroen Paap dient de adoptie een onderwijskundig doel. "De Tweede Wereldoorlog leeft niet onder de hedendaagse leerlingen. Ze moeten zich ervan bewust worden dat veel van de ellende die vandaag de dag op andere plekken gebeurt, ook in hun eigen omgeving heeft plaatsgevonden. Het is onze maatschappelijke plicht om dit te bewerkstelligen." Dit jaar worden de gestorven docenten en leerlingen van het lyceum voor het eerst herdacht tijdens een kleine ceremonie op vrijdag 13 januari, exact 75 jaar na de evacuatie van de Zaanse Joden.

VrijheidNH

Ieder jaar gedenken we oorlogsslachtoffers en staan we stil bij het grote geluk om in vrijheid te kunnen leven. In 2017 is de Nationale Viering van de Bevrijding in Noord-Holland. Oneindig Noord-Holland maakt de verhalen en plaatsen van betekenis in tijden van oorlog en vrede, vrijheid en onvrijheid zichtbaar en tastbaar.De verhalen over vrijheid en onvrijheid in Noord-Holland vertellen kan alleen dankzij drie belangrijke opdrachtverstrekkers en partners: de Provincie Noord-Holland, het Nationaal Comité 4 en 5 mei en Bevrijdingspop Haarlem. Oneindig Noord-Holland verzamelt en bewaart zoveel mogelijk verhalen over vrijheid en onvrijheid voor de toekomst. Dit nieuwsbericht maakt onderdeel uit van deze campagne. Klik hier voor alle verhalen over vrijheid.

Gerelateerde verhalen: Haarlemse joden naar Kamp WesterborkTraditie van Dodenherdenking in Olympisch Stadion begonnenHet Joodsche Werkdorp Nieuwe SluisStille getuigen van de bezette ZaanstreekNationale Viering Bevrijding in Noord-Holland

Automatisch gerelateerde verhalen: Haarlemse joden naar Kamp WesterborkTraditie van Dodenherdenking in Olympisch Stadion begonnenHet Joodsche Werkdorp Nieuwe SluisStille getuigen van de bezette ZaanstreekNationale Viering Bevrijding in Noord-Holland

0 reacties op De vergeten oorlogsslachtoffers van het Zaanlands Lyceum



U bent ingelogd als:


Schrijf een Reactie
Voeg je eigen verhaal toe Je eigen verhaal kun je via drie eenvoudige stappen toevoegen aan Oneindig Noord Holland