Wie Muiden zegt, denkt al snel aan het Muiderslot, de Groote Zeesluis en de Bruine Vloot. Toch gaat de geschiedenis van de vestingstad veel verder terug. Vissers zouden zich al in de achtste eeuw hebben gevestigd bij de plaats waar de Vecht in het huidige IJmeer uitmondt. Er ontstond een kleine gemeenschap, die in de tiende eeuw ‘Amuda’ werd genoemd – de ‘A’ was namelijk de vroegere aanduiding voor de rivier de Vecht en ‘muda’ betekende letterlijk ‘mond’ of ‘monding’.

Rond 1120 kreeg het vissersdorpje zelfs stadsrechten van de bisschop van Utrecht. Muiden was destijds een voorhaven van de bisschopsstad, want over de Vecht voeren schepen zo Utrecht binnen. Het was dan ook zaak om het scheepvaartverkeer goed in de gaten te houden en beducht te zijn op vijanden of plunderaars. Niet voor niets kreeg de Grote of Sint-Nicolaaskerk, toen deze rond 1150 gebouwd werd, een hoge toren die een weids uitzicht over de omgeving bood. Bijkomend voordeel was dat de toren voor schippers op de Zuiderzee een baken vormde om naar uit te kijken.

Muiden aan de Vecht, ca. 1625-1635. Collectie Provinciale Atlas Noord-Holland, Noord-Hollands Archief.

Sluis geeft droge voeten

Speciaal voor de kerk werd een verhoging opgeworpen, zodat de Muidense kerkgangers droge voeten zouden houden. In de late middeleeuwen waren de getijden van de onstuimige Zuiderzee namelijk tot ver op de Vecht te merken. Om deze reden kreeg Breukelen in de veertiende eeuw al een sluis, om ervoor te zorgen dat het hoge water Utrecht niet zou bereiken. En in 1437 liet de bisschop van Utrecht in de bocht van de Vecht een nieuwe dam aanleggen, bij wat later Hinderdam zou gaan heten.

Een sluis in Muiden was er destijds nog niet, die werd pas in 1673 aangelegd om het achterland te beschermen tegen overstromingen. De nieuwe sluis kreeg schutkolken voor de scheepvaart en spuikolken voor de uitwatering. Voor noodsituaties kwamen er stormvloeddeuren. Ook maakte de sluis deel uit van de Oude Hollandse Waterlinie, doordat hij de mogelijkheid bood om de Vechtstreek onder water te zetten (inunderen) als er vijanden in aantocht waren. De vijand zou dan met paarden en geschut door het water heen moeten waden en niet kunnen zien waar sloten verstopt lagen.

Gezicht op de sluizen in Muiden, 1913. Collectie Provinciale Atlas Noord-Holland, Noord-Hollands Archief.

Levendige havenstad

Het was ook in deze tijd dat Muiden, onder invloed van Amsterdam, uitgroeide tot een belangrijke havenstad. Het Amsterdam-Rijnkanaal bestond nog niet, dus alle schepen die vanuit Amsterdam de Rijn op wilden varen, moesten over de Vecht heen. Ook trekschuiten deden Muiden aan bij het vervoeren van passagiers van Amsterdam naar Naarden. In het kleine havenstadje konden reizigers even de benen strekken en hun paarden op adem laten komen. In de tweede helft van de zeventiende eeuw moet de binnenstad van Muiden zeer levendig zijn geweest.

Scheepswerf in Muiden, ca. 1900-1905. Collectie Provinciale Atlas Noord-Holland, Noord-Hollands Archief.

In dit klimaat bloeide ook de scheepsbouw in Muiden op. Op een steenworp afstand van de Groote Zeesluis lagen tussen de zestiende en de negentiende eeuw meerdere scheepshellingen. Deze waren niet alleen op de lokale markt gericht, maar maakten deel uit van een groot internationaal netwerk. Zo importeerden ze hout voor de scheepsbouw uit onder meer Noorwegen, Duitsland en Frankrijk.

De dokdeur bij de vondst. Foto © RAAP.

Dit hout is goed bewaard gebleven in de door klei en water verzadigde bodem. Tijdens archeologisch onderzoek aan de Schoutenwerf tussen februari 2023 en augustus 2025 werden honderden palen, balken en planken van oude scheepshellingen ontdekt. Zo kwam er zelfs een vrijwel complete dok- of sluisdeur van zwaar eikenhout uit de bodem tevoorschijn. Deze is waarschijnlijk in de achttiende eeuw gebruikt voor het waterbeheer op de werf. Ook werd er een deel van een houten achtersteven van een schip gevonden, waar een rij tekens in gekrast is om de diepgang aan af te lezen.

De achtersteven net na het vinden. Scan de QR-code voor een 3D-model van de achtersteven. Foto © RAAP.

Vondsten uit de beerput

Het gebied aan de oever van de Vecht is door de eeuwen heen intensief gebruikt. Aan de Hellingstraat stonden eerst zelfs nog huizen, vóór de uitbreiding van de scheepswerf in de negentiende eeuw. Tijdens het onderzoek zijn hiervan de muurfunderingen, vloeren en een waterkelder aangetroffen. Maar ook een complete beerput, waarin huishoudelijk afval en menselijke uitwerpselen werden opgevangen. Beerputten vertellen zodoende enorm veel over hoe mensen vroeger leefden, welke voorwerpen ze gebruikten en wat ze aten.

Uit de beerput kwam ook een getrokken menselijke kies tevoorschijn, met een groot gat in de wortel. Foto © RAAP.

Uit de beerput aan de Schoutenwerf kwamen grote hoeveelheden keramiek naar boven uit binnen- en buitenland, waaronder aardewerk dat in de achttiende en aan het begin van de negentiende eeuw als modern en relatief kostbaar werd gezien. In de voedselresten werden uiteenlopende soorten vlees, vis, zaden en fruit aangetroffen, uit eigen tuin of van de lokale markt. Maar ook exotische producten zoals rijst en zwarte peper, wat aantoont hoezeer Muiden betrokken was in de handelsstromen van die tijd.

Rekenpenning uit de vroege zestiende eeuw. Foto © RAAP.

Er werden ook oudere resten ontdekt bij de Schoutenwerf, zoals een open haard van kloostermoppen uit de late middeleeuwen. Ook middeleeuws keramiek, een rekenpenning uit de periode 1500-1525 en een kalfsleren schoen uit de late zestiende eeuw doen vermoeden dat er nog restanten van oudere bewoning verborgen liggen in de grond. Zo komen vier eeuwen Muidense geschiedenis op de voormalige scheepswerf samen. Binnenkort staan er nieuwe woningen en een parkeergarage middenin dit maritieme hart van Muiden, en wordt er op de Werf bij de Sluis weer volop geleefd – net als vroeger.

Sporenkaart van de archeologische begeleiding van de werkzaamheden op de Schoutenwerf. Foto © RAAP.

Meer lezen over de archeologische vondsten die in Noord-Holland zijn gedaan? Alle ontdekkingen worden jaarlijks verzameld in de Archeologische kroniek van Noord-Holland. In de kroniek staan foto’s en beschrijvingen van bijzondere opgravingen en spectaculaire vondsten.

Tekst: Sarah Remmerts de Vries

Bronnen:

• R. de Leeuwe en M. de Haas (RAAP), ‘Gooise Meren – Muiden |Schoutenwerf’, De archeologische kroniek van Noord-Holland 2025, p. 63-66.
• Theo van Oeffelt, 111 plekken in de Gooi-Vechtstreek die je gezien moet hebben (Bussum 2019).
• Plaatsnamen in Noord-Holland (Hoorn 2007). Een uitgave van het Noordhollands Dagblad, het Haarlems Dagblad, de IJmuider Courant en De Gooi- en Eemlander.
• ‘Toren van Grote Kerk Muiden baken voor zeevaarders’, Oneindig Noord-Holland.
• ‘Drukte van passanten bij Grote Zeesluis Muiden’, Oneindig Noord-Holland.
• De Werf bij de Sluis.