Na de droogmaking in 1930 was het niet vanzelfsprekend dat de Wieringermeer direct een zelfstandige gemeente werd. In het begin was er helemaal niets. Omdat de Zuiderzee tot geen enkele provincie behoorde bezat ook geen enkel gemeentelijk of provinciaal bestuur enige zeggenschap over dit gebied. Het Rijk, de opdrachtgever van de inpoldering, wilde eerst minstens 10 jaar bouwen aan een gemeenschap van voldoende mensen die elkaar ook kenden alvorens over te gaan tot een gekozen gemeenteraad. Die gemeente kwam er in 1941, een gekozen gemeenteraad pas in 1946.

Kaart van de Wieringermeerpolder. Weergegeven is de toestand per 1 mei 1939, met aanduiding van het grondgebruik. Collectie Regionaal Archief Alkmaar. Klik om te vergroten.

Gemeentelijke taken verdeeld

Aan de nog droog te leggen polder werden enkele gemeentelijke taken alvast toebedeeld aan vijf omringende gemeenten. Langs de westelijke rand kregen Anna Paulowna, Barsingerhorn en Winkel elk een strookje toebedeeld waarop zij verantwoordelijk waren voor bijvoorbeeld de bevolkingsadministratie. Van het resterende gedeelte ging 2/3 naar Medemblik en 1/3 naar Wieringen. Het aantal inwoners in de Wieringermeerpolder was nog te klein en de overheid had nog veel taken uit te voeren. De ‘Directie van de Wieringermeer’, onder leiding van landbouwkundige Dr. Ir. S. Smeding had veel bevoegdheden over het in cultuur brengen van de bodem, de opbouw van de dorpen, de uitgifte van grond (na een paar jaar) aan landbouwers, pachters voor eigen rekening.

Bij de bouw van de dorpen werd vooral gelet op de ligging ten opzichte van kanalen, aan te leggen wegen en de bodemgesteldheid. Er werd geen rekening gehouden met de tijdelijk ingestelde gemeentegrenzen. De grens tussen het werkingsgebied van Wieringen en Medemblik liep in Wieringerwerf bijvoorbeeld dwars door de Nederlands hervormde kerk vlak voor de kansel langs. Zo kon het gebeuren dat de dominee vanuit Wieringen zijn toehoorders in Medemblik toesprak. De middenstanders in het Wieringer gedeelte hadden het moeilijk omdat zij voor elke ventdag buiten Wierings gebied opnieuw bij gemeente Medemblik een ventvergunning moesten aanvragen om in bepaalde straten hun handel aan de man te brengen. De gemeentelijke verordeningen verschilden in de vijf gemeenten ook nogal. De bewoners van de Wieringermeer hadden nauwelijks invloed op het te voeren beleid.

Het eerste uitstapje van de personeelsleden van de Directie van de Wieringermeer te Alkmaar, met enkele gasten t.g.v. de boomplantdag te Slootdorp op 22 april 1933. Collectie Regionaal Archief Alkmaar.

Openbaar Lichaam de Wieringermeer

Op 1 januari 1938 werd aan deze toch wat lastige situatie een einde gemaakt en werd het Openbaar Lichaam ‘de Wieringermeer’ ingesteld. Het dagelijks bestuur bestond uit Ir. S. Smeding, voorzitter, en de heren P.C.J. Peters, burgemeester van Medemblik (vice-voorzitter) en A.C. de Graaf, pionier en landbouwer uit Middenmeer (wethouder). Gemakshalve mochten de titels Gemeente, Gemeenteraad, Burgemeester en Wethouders al gebruikt worden. Ook in officiële stukken zoals een geboorteakte mocht de naam Wieringermeer gebruikt worden. Je was dan niet geboren in de Gemeente, maar in het Openbaar Lichaam. Ook dat was nogal verwarrend.

Intussen hielden het Rijk, het lokaal bestuur én de bevolking zich wel bezig met de totstandkoming van een gemeente met een gekozen raad. Het kon de bevolking niet snel genoeg gaan, het Rijk bij monde van dr. ir. Sikke Smeding vond echter dat de bevolking in 1938 nog niet stabiel genoeg was. Er werd door grondwerkers, ingenieurs en personeel van Directie Wieringermeer nogal wat verhuisd naar de Noordoostpolder. Ook waren nog niet alle pachtgronden uitgegeven aan nieuw te arriveren landbouwers.

In 1941 was het zover, de taken op gebied van grond- en waterbeheer werden van de Directie Wieringermeer overgeheveld naar het Rentambt der Domeinen respectievelijk naar het Heemraadschap. Eindelijk, op 1 juli 1941, werd de Wieringermeer een zelfstandige gemeente. Van een echte gemeenteraad en verkiezingen kwam het niet. Nederland was bezet, de Duitsers hadden in 1941 alle politieke partijen verboden. Bestuurd werd er wel, door de eerste burgemeester Gerrit G. Loggers (benoemd op 6 augustus 1941) en twee wethouders, A.C. de Graaf en Adri W. van Oers. Er kwam een raadhuis aan de Raadhuisstraat in Wieringerwerf.

Het eerste raadhuis aan de Raadhuisstraat in Wieringerwerf, vóór de onderwaterzetting. Dit gebouw werd in 1946, na de tweede drooglegging niet meer herbouwd. Collectie Historisch Genootschap Wieringermeer.

Noodraadhuis te Wieringerwerf

Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog telde de polder ongeveer zesduizend inwoners. Maar toen sloeg het noodlot toe. Drie weken voor het einde van de oorlog bliezen Duitse soldaten de dijk op en kwam de Wieringermeer opnieuw onder water te staan. Vanaf dat moment waren burgemeester Loggers en de ‘tijdelijke adviescommissie’ in Lutjekolhorn gevestigd. Een noodsituatie. Het was een klein gebouwtje waar men de bestuurlijke taken verrichtte.

Het oude raadhuis aan de Raadhuisstraat, waar rechts nog een deel aangebouwd was, staat onder water, 1945. Collectie Historisch Genootschap Wieringermeer.

In 1946 waren in Nederland weer gemeenteraadsverkiezingen, voor de Wieringermeer een primeur. Na 1949 trok de gemeenteraad in de nieuw gebouwde Gemeentewerf aan de Verbindingsweg te Wieringerwerf; een kantoor annex woonhuis verschafte de burgemeester en de raad de ruimte om hun werk te kunnen uitvoeren. Het noodraadhuis was een feit.

Brandweergarage met noodraadhuis, ca. 1949. Collectie Historisch Genootschap Wieringermeer.

Het jaartal 1949 is nog steeds te zien op de gevel van het gebouw boven het deurtje tussen kazerne en woning. Er werd ook getrouwd in dit noodraadhuis. Het is een markant gebouw met de werf en met een zijvleugel. Grote deuren laten zien dat er opslag- en werkruimten waren. De gemeente heeft eind jaren veertig tot ver in de jaren negentig hier de Gemeentewerf gehad. In de vleugel naast de woning was ook een badgelegenheid annex keuken. Dit is nog in de oorspronkelijke staat.

Het jaartal 1949 is nog steeds te zien op de gevel van het oude noodraadhuis. Collectie Historisch Genootschap Wieringermeer.

Een nieuw gemeentehuis

Op 10 september 1955 was het nieuwe gemeentehuis aan het Loggersplein klaar en kon de overstap gemaakt worden. De architecten J.F. Berghoef en H. Klarenbeek ontwierpen het pand om voldoende ruimte te bieden aan het bestuur van de groeiende bevolking in de Wieringermeerpolder. Het rechthoekige, strakke ontwerp van het gebouw was een bewuste keuze: het weerspiegelde het rationele, blokvormige kavelpatroon van het omringende polderlandschap. Toch was niet iedereen daar direct van gecharmeerd. Tijdens de planfase hadden sommige gemeenteraadsleden moeite met de hoge bouwkosten voor een ontwerp dat destijds door critici ook wel een ‘schoenendoos’ of ‘fietsenfabriek’ werd genoemd.

Om het gebouw meer karakter te geven, ontwierp kunstenaar Jan Goeting sgraffito-decoraties op de muren van de galerij. In tien afbeeldingen vertellen deze wandtekeningen als een doorlopend verhaal de ontstaansgeschiedenis van de Wieringermeer. De feestelijke opening in 1955 werd verricht door mr. M.J. Prinsen, de toenmalige commissaris van de Koningin in Noord-Holland.

Het gebouw deed decennialang dienst als bestuurlijk centrum, totdat de zelfstandige gemeente Wieringermeer in 2012 opging in de fusiegemeente Hollands Kroon. Hierdoor verloor het pand aan het Loggersplein zijn politieke functie. Mede door de inzet van lokale vrijwilligers heeft het markante pand een nieuwe bestemming gekregen en is het tegenwoordig in gebruik als de Cultuurschuur.

Het nieuwe gemeentehuis aan het Loggersplein. Collectie Historisch Genootschap Wieringermeer.

Dit artikel is samengesteld uit de artikelen ‘Raadhuis. Zo was het toen. 1941’ en ‘Noodraadhuis te Wieringerwerf’, die eerder verschenen zijn op de website van het Historisch Genootschap Wieringermeer, aangevuld met informatie van Wieringermeer.net en Visit Wadden.