In een artikel van uitgeverij Rodi.nl haalt Paulien Deijkers-Smit herinneringen op aan het strandje bij de Oude Zeug, vanwaar ooit materialen werden vervoerd voor de aanleg van dijken. Via een klein schelpenstrandje kon je zó het water in lopen, vertelt Paulien. Menigeen heeft er in de jaren zestig leren zwemmen, want zwembad ‘De Terp’ was er nog niet. De durfallen doken vanaf de kade, en van de aangemeerde schepen, de diepe haven in of zwommen naar de pier aan de overkant. Op de grasvelden en tegen de helling van de dijk kon je je handdoek neerleggen en lekker zonnen. Er stonden zelfs twee kleedhokjes. Niet alleen overdag, tijdens de zomervakantie, maar ook in de avonduren, was het er druk. Na een dag hard werken was ‘een koele duik een verademing.’ Meestal namen de werkers zeep mee, zodat ze zich meteen schoon konden boenen.

In de jaren zestig bevond zich bij haven Oude Zeug een strandje, waar het heerlijk zwemmen was. Deze foto komt uit het privé-archief van P. Deijkers-Smit.

Maar de haven, die is aangelegd op een voormalige zandplaat of ondiepte in de Zuiderzee, heeft niet alleen een recreatieve functie gehad, het is ook gebruikt voor de aanvoer van materialen voor het droogleggen van de Wieringermeer. Dat begint met de aanleg van een ringdijk die de nieuwe polder moet omsluiten en beveiligen.

De Wieringermeer, zo’n 20.000 hectare groot, wordt in 1930 als eerste onderdeel van de Zuiderzee drooggelegd. Het begint in 1927 met de aanleg van een 18 km lange ringdijk om de Wieringermeer heen, van Den Oever naar Medemblik, waarna twee gemalen, Lely bij Medemblik en Leemans bij Den Oever, het water wegpompen.

In juli 1928 brengt een verslaggever van de Nieuwe Haarlemsche Courant een bezoek aan de Oude Zeug, waar de aanleg van de nieuwe dijk in volle gang is. Kranen, sleepboten, houtvlotten en scheepsmasten vormen een wereld op zich. Grijpers halen keileem uit grote, brede bakken om het vervolgens in zee uit te storten. Het keileem wordt gebruikt om de dijk mee te funderen. Eenmaal aan de lucht blootgesteld wordt het ‘zoo hard als een asfaltweg.’ De dijk wordt vervolgens met stro, puin, krammatten en steen verstevigd.

Luchtfoto van de aanleg van de Wieringermeerdijk op zandplaat Oude Zeug, 4 mei 1928. De foto is genomen door de Fotografische Dienst van de KLM. Noord-Hollands Archief / Collectie van de Provinciale Atlas Noord-Holland. Inventarisnummer 48408.

Alleen al bij Oude Zeug zijn op dat moment 1100 mannen aan het werk. De meeste dijkwerkers komen uit Noord-Brabant. Eenmaal in de vier weken mogen ze een lang weekend naar huis. Ze wonen in keten die op de dijk zijn gebouwd en op het moment dat de verslaggever op bezoek komt is er een ontspanningslokaal in aanbouw, waar de mannen de gelegenheid zullen krijgen om te lezen, te schrijven, te biljarten of een film te bekijken.

Zo zag werkhaven Oude Zeug er tussen 1927-1932 uit. Noord-Hollands Archief / Collectie prentbriefkaarten van de Provinciale Atlas Noord-Holland. Inventarisnummer 48383.

Op 21 augustus 1930 is de polder droog. Het bouwrijp maken van de aan de zee onttrokken grond is overigens nog een hele klus. Met behulp van 240 kilometer aan kanalen krijgt het regenwater de gelegenheid zout water uit de bodem te spoelen. Met moeite worden mensen gevonden die de eerste 34 boerderijen wilden pachten, maar als de oogst mee valt, neemt de belangstelling toe. In de jaren vòòr 1940 melden zich ieder jaar méér dan duizend gegadigden voor een stukje grond in de Wieringermeer.

Dan valt Duitsland ons land binnen. In het begin laat de bezetter de polder nog met rust, maar in de nacht van 16 op 17 april 1945 brengen Duitse soldaten in de dijken springladingen aan, die de volgende dag om kwart over twaalf tot ontploffing worden gebracht. De bevolking heeft acht uur de tijd gekregen om de polder te verlaten.

In ruim twee etmalen stroomt 700 miljoen kubieke meter water het gebied in. Na het vertrek van de bezetter wordt de dijk hersteld en wordt het gebied opnieuw drooggemalen. Op 11 december 1945 ’s morgens kan Waterstaat een telegram naar koningin Wilhelmina sturen met de tekst: ‘De Wieringermeer is drooggemalen. Voor de tweede keer.’ Overigens was de Wieringermeer in het jaar 1000 nog gewoon land. Door grote stormen, zoals in de twaalfde eeuw, liep het gebied uiteindelijk onder water en werd het onderdeel van de Zuiderzee.

Het aanleggen van dijken was zwaar werk. Op deze 24 april 1942 genomen foto van de dijkaanleg bij Marken zijn dijkwerkers met basaltblokken in de weer. Nationaal Archief, collectie Spaarnestad Photo, fotograaf: Wiel van der Randen, bestanddeelnummer 1490, rechtenvrij.

Naast de werkhaven ligt na de oorlog ook nog een werkkamp, dat ook naar de naam Oude Zeug luistert. Het kamp huisvest arbeiders die werken aan het herstel van de polder, nadat de Duitsers zijn vertrokken. In 1954 wordt het werkkamp een strafkamp voor Molukse gezinnen, die elders in opstand zijn gekomen tegen de manier waarop de Nederlandse regering met Ambonezen omspringt. De emoties lopen hoog op. Enkele bewoners, leden van de ‘Partai Nasional Maluku Selatan’ schrijven de burgemeester van Wieringermeer en de koningin een brief waarin staat dat ze ‘de dood verkiezen boven de verkrachting van het recht en de tirannie van het Commissariaat Ambonezenzorg.’ Ze worden nog liever gefusilleerd dan in zo’n strafkamp opgesloten.

Een paar Molukkers worden naar de gevangenis in Scheveningen afgevoerd. Een andere Molukse bewoner van het kamp moet voor de politierechter verschijnen, omdat hij de opperwachtmeester een smeerlap heeft genoemd. Uiteindelijk geven de opstandige Molukkers hun verzet op, worden de gevangenen vrijgelaten en kunnen ze terug naar hun eigen kampen. In december 1962 wordt het Molukse strafkamp ontruimd. Vervolgens strijken er woonwagenbewoners neer en komt er een autosloperij, die beiden rond 1990 naar elders worden verplaatst.

De Wieringermeerpolder kent aanvankelijk drie gemeenten: Wieringerwerf, Middenmeer en Slootdorp. In 1957 komt daar nog een niet ver vanaf de Oude Zeug gelegen dorp bij: Kreileroord.  De Fries J. Feenstra leest in 1956 een advertentie waarin de gemeente Wieringermeer een ‘dorpsarbeider’ vraagt voor een nieuw te bouwen dorp. Feenstra solliciteert, wordt aangenomen en gaat voorlopig in Wieringerwerf wonen. Op 21 januari 1957 wordt hij de eerste bewoner van Kreileroord en krijgt hij van de burgemeester feestelijk de sleutel van zijn nieuwe woning overhandigd.

In januari 1957 arriveren de eerste bewoners van Kreileroord. Harry Pot maakte deze foto voor Anefo. Collectie Nationaal Archief, Bestanddeelnummer 908-2546.

Het dorp begint met 92 woningen en vier winkelhuizen. Burgemeester Omta wil van Kreileroord een dorp voor ‘welvarende’ landarbeiders maken. De akkerbouwers in de Wieringermeer hebben in de oogsttijd namelijk grote behoefte aan tijdelijke arbeidskrachten. Die moeten echter van buiten komen, want de arbeiders die in Wieringerwerf wonen hebben liever een vaste baan bij bedrijven als Hooghovens.

Om wat aan het arbeidstekort te doen verschijnen er in de landelijke dagbladen advertenties, waar voornamelijk Friezen op reageren die een nieuwe woning in de polder wel zien zitten. Hebben ze meteen een baan in de agrarische sector, al valt dat uiteindelijk tegen, want de akkerbouwers, die in de naoorlogse jaren goed hebben geboerd, schaffen landbouwmachines aan, waardoor ze minder landarbeiders nodig hebben dan voorheen. In plaats van twintig mensen zijn er voor het oogsten nu nog maar twee man nodig.

Kreileroord kampt aanvankelijk dus met veel werkloosheid; in elke straat staan wel zes woningen leeg. De meeste werklozen blijven liever in de houten noodwoningen wonen, want die zijn beter te betalen dan de prachtige nieuwe eengezinswoningen. Daar trekken uiteindelijk vertegenwoordigers in die over een auto beschikken, en mensen die bij de marine of bij de Hooghovens werken. ‘Er wordt wel eens gezegd dat Kreileroord eigenlijk nooit gebouwd had mogen worden,’ schrijft Kees Zwaan op nieuwswebsite Noordkop 247. ‘Toch is het een feit dat veel Kreileroorders blij zijn en nergens anders zouden willen wonen.’

Nog steeds is Kreileroord het kleinste dorp van de Wieringermeer, met ongeveer 250 huizen en nog geen 600 inwoners. Dat mogen er van de dorpsraad best wel meer worden. Minstens vijftig woningen er bij zou het verenigingsleven een oppepper geven. Sinds februari 1964 is er een dorpshuis, waar koningin Juliana nog 11.000 gulden aan heeft bijgedragen.

Er is bijvoorbeeld een biljartclub en een sportvereniging, maar ‘je vist als het ware in een te kleine vijver nu,’ zegt bestuurslid Ramon van Tuijl tegen Noordkop 247. ‘Je komt overal nèt te kort.’ Dat geldt ook voor de voetbalvereniging, vult secretaris Henk Hotting aan. ‘We hebben al jaren een man of tien, net niet genoeg voor een volwaardig voetbalelftal.’ Dus laat die nieuwe woningen maar komen. Waar elders in Nederland bewoners nog wel eens protesteren tegen nieuwbouw in hun achtertuin, willen ze in Kreileroord graag nog een beetje groeien.

Tegenwoordig wordt de werkhaven vooral gebruikt voor het transport over water van grondstoffen en landbouwproducten. Foto: Gouwenaar via Wikimedia Commons, publiek domein.

En hoe is het nou met de Oude Zeug afgelopen? Goed, dank u. Er waren even plannen om de grond rond de oude haven te verkopen en de haven zelf te dempen, maar in 2024 besluit de gemeente Hollands Kroon, waar de Oude Zeug onder valt, de haven toch maar op te knappen. Het college van burgemeester en wethouders ziet dat vervoer over water, met name van agrarische producten, steeds belangrijker wordt. Nu al vinden er wekelijks transporten van grondstoffen en landbouwproducten plaats via de haven van de Oude Zeug. Met enkele kleine aanpassingen kunnen de kades weer tien tot vijftien jaar mee.

Auteur: Arnoud van Soest

Bronnen: Delpher.nl, Noordkop 248, Wieringermeer.net, Moluks Erfgoed, Rodi.nl.