Fort aan de Winkel: muur van water zorgt nu voor groene gordel om de hoofdstad

Dit fort is vernoemd naar het gelijknamige veenriviertje dat er langs stroomt en ligt in het Zuidfront van de Stelling.

Het fort heeft dezelfde geschiedenis als het naastgelegen Fort in de Botshol. Beide fortterreinen kregen in 1895 een aarden verdedigingswerk, vooruitlopend op de definitieve bouw. Het betonnen bouwwerk is er echter nooit gekomen. In tegenstelling tot Botshol is het originele aarden verdedigingswerk afgegraven en is het terrein geëgaliseerd. Op de plaats waar ooit het hoofdgebouw had moeten komen, staan nu caravans. Vafamil, een organisatie die vakantie- en vrijetijdsbesteding aan defensiepersoneel en haar familieleden aanbiedt, heeft van het fortterrein een camping gemaakt. De bergloods doet nu dienst als kampeerwinkel van de camping.

Fortgracht Fort aan de Winkel, bron: Cultureelerfgoed NH

Fortgracht Fort aan de Winkel, bron: Cultureelerfgoed NHFortgracht Fort aan de Winkel, bron: Cultureelerfgoed NH

Zandhopen worden aardwerk

De slappe veenbodem in het gebied rondom Amsterdam was bepaald niet geschikt voor zware betonnen forten. Om toch te kunnen bouwen moest de ondergrond van de fortterreinen worden verstevigd. Op de plek waar de gebouwen zouden verrijzen, werd het veen afgegraven en volgestort met zand uit de duinen. Deze zandlagen moesten eerst inzakken voordat er op kon worden gebouwd. Dit duurde een jaar of vijf waarna de aanleg van de bomvrije gebouwen kon beginnen. Omdat de bouw van forten in dit deel van de Stelling werd uitgesteld, besloot men om het zanddepot om te zetten in een verdedigbaar aardwerk, zodat er geen gaten zouden ontstaan in de verdedigingslinie rondom Amsterdam. Hetzelfde gebeurde met Fort in de Botshol.

Stelling niet voltooid

Tijdens de eerste Wereldoorlog (1914-1918) bleek in andere landen dat het concept van een kringstelling voor permanente verdediging te kwetsbaar was. Er hoefde maar één fort te worden uitgeschakeld en er ontstond een gat in de verdedigingslinie. De verdedigingsstrategie van de Stelling van Amsterdam verschoof dan ook van grote betonnen forten naar kleinere bomvrije batterijen en flexibele geschutsopstellingen. Dit betekende ook dat de bouw van nog ontbrekende fortgebouwen werd geschrapt. De verdedigbare aardwerken van Fort aan de Winkel, Fort in de Botshol en Fort bij Kwadijk (bij Purmerend) bleven slechts bestaan uit aarden wallen. Alleen bij Fort in de Botshol zijn de originele aardwerken behouden gebleven. De aardwerken zijn bij de twee andere forten afgegraven nadat zij hun militaire functie na de opheffing van de Stelling hadden verloren.

Landschap nauwelijks veranderd

Het gebrek aan gebouwd militair erfgoed wordt ruimschoots gecompenseerd door het landschappelijk schoon in dit deel van de Stelling. Het landschap tussen de forten Waver-Amstel en aan de Winkel is sinds de aanleg van de Stelling nauwelijks veranderd. Het gebied ten zuiden van Amsterdam wordt gekenmerkt door vele natuurlijke veenstromen, zoals de Amstel, Oude Waver, Gein en de Winkel. Tussen deze riviertjes liggen open veenpolders. Langs de Winkel en de Oude Waver, waaraan de Forten Botshol en Waver-Amstel zijn gelegen, kan men nog goed ervaren hoe het Utrechts-Hollands veenweidegebied er in de negentiende eeuw heeft uitgezien.

Groene gordel om de hoofdstad

Ook de functie van het landschap is vanaf de aanleg van de Stelling nauwelijks veranderd; nog steeds neemt de melkveehouderij een vooraanstaande plaats in. Groot verschil is dat de slingerende riviertjes en groene weilanden nu erg in trek zijn bij recreatieve fietsers en wandelaars. Dat op slechts 20 km van Amsterdam zo’n open weidelandschap behouden is gebleven, is voor een belangrijk deel te danken aan de Stelling van Amsterdam. In de schootsvelden en inundatievelden mocht maar mondjes maat gebouwd worden. Mede hierdoor heeft verstedelijking van dit gebied tot op de dag van vandaag nog niet op grote schaal plaatsgevonden. De ‘muur van water’ die de Stelling in tijden van dreiging rondom Amsterdam kon opwerpen heeft plaats gemaakt voor een ‘groene gordel’ om de hoofdstad. Fietsen langs het riviertje de Winkel is een van de beste manieren om van deze nieuwe functie van de Stelling te kunnen genieten.

Meer informatie

Verhaal is geschreven door Jephta Dullaart (Redactie Oneindig Noord-Holland)

Meer informatie over Fort aan den Winkel kunt u vinden op de volgende websites:
Provinciale website Stelling van Amsterdam (recreatieve informatie)
Fort aan de Winkel

Dit verhaal maakt deel uit van de campagne Werelderfgoed.
Klik hier om terug te gaan naar het thema Stelling van Amsterdam.

Publicatiedatum: 18/12/2012