Ongeveer 5600 Amstelveners bleven achter in hun boerendorpje. Zonder raadhuis. Hun statige gemeentehuis aan de Amstel stond plots in Amsterdam. De raadsleden van Amstelveen moesten nu vergaderen in het café Het Dorstige Hert, Dorpsstraat ons dorp.

Maar zie, de in 1916 benoemde burgemeester Arie Colijn besloot het geamputeerde Amstelveen een nieuw leven te geven. Hij hoopte bemiddelde Amsterdammers te lokken met lagere lokale belastingen dan Amsterdam hief. En met landelijk schoon. Een wandelpark zou de aanzet moeten vormen tot wat zou uitgroeien tot een ‘stad in het groen’.

In de nieuwe Amstelveense woonwijken kwamen slingerende waterlopen, gevat in een groen decor van vooral inheemse beplanting. Als er iemand is die Amstelveen een groen gezicht heeft gegeven, dan is dat een jongetje uit Serooskerke (Walcheren) dat weigerde zijn vader (huisschilder) op te volgen. Niks schilderen met verf, de jonge Chris Broerse (1902-1995) wilde alleen maar met planten werken. Met struiken, bomen en water.

Hij begon als knechtje op de warmoezerij in zijn Zeeuwse dorp. Volgde avondlessen (dat betekende soms uren lopen) en vond baantjes op diverse grote tuinen in Noord-Brabant. Op de buitenplaats van de barones van Tuijll van Serooskerke in Geldrop bij voorbeeld. Daar leerde hij werken met groente, snijbloemen, fruitbomen, perkplanten, palmen in een orangerie, een rosarium.

Het Broersepark aan de Molenweg is het oudste park van Amstelveen. Het park is aangelegd in 1926 in de Engelse landschapsstijl: de paden, de plantvakken en waterpartijen hebben een slingerend patroon. Op deze tekening kun je dat goed terugzien. In het park bevinden zich het Indië-monument, het Bevrijdingsmonument en het Burgemeester Colijnmonument. Ontwerp Wandelpark Nieuwer-Amstel (1926), D.F. Tersteeg. Bron: Plantsoenendienst Amstelveen.

Strooien hoed

De leergierige Chris zocht contact met andere tuinders en meldde zich aan als lid van de Koninklijke Maatschappij van Tuinbouw en Plantkunde (KMTP). En zo ontmoette hij de Naardense tuinarchitect Dirk Tersteeg (1876-1942), die was ingeschakeld door de familie Philips in Eindhoven. Tersteeg had van het Amstelveense gemeentebestuur het verzoek gekregen een wandelpark te ontwerpen. Een park waar de naar Amstelveen verhuisde Amsterdammers zich op zomeravonden konden verpozen. Waar mannen zouden kunnen rondkuieren met een strooien hoed op het hoofd.

In 1926 ging dat park open. Met als tuinbaas, op aanraden van Tersteeg, Chris Broerse. Gekozen uit zo’n 180 sollicitanten. Amstelveen groeide. Honderden forensen uit Amsterdam vestigden zich in nieuwe wijken. Met fraai ontworpen plantsoenen. De nog geen dertig jaar oude tuinbaas Broerse mocht zich in 1931 directeur van de gemeentelijke plantsoenendienst noemen.

Bovendien benoemde de gemeente hem dat jaar tot directeur van de begraafplaats Zorgvlied. En hij trouwde dat jaar, 28 jaren oud, met Johanna Berendina Koenderink (27) uit Enschede. Nog geen week voor het huwelijk slaagde Chris Broerse tussen de bedrijven door in Utrecht voor een examen Tuinbouw.

Luchtfoto van het Wandelpark in Amstelveen, 1928. Noord-Hollands Archief / Collectie van foto’s van de Provinciale Atlas Noord-Holland, inventarisnummer 9030.

Werkverschaffing

Een van de nieuwe grote projecten in Amstelveen waar Broerse zich mee bemoeide was een meertje, restant van een dijkdoorbraak, eeuwen geleden. De Braak heette het drassige gebiedje. De gemeenteraad besloot begin 1940 (oorlogstijd!) hier een park aan te leggen met een vijver (het vroegere meertje) en wandelpaden. Dit was een mooi project om werklozen aan de slag te helpen en zo uitzending voor tewerkstelling in Duitsland te voorkomen. De aanleg van een park vroeg zeker 600 manweken.

Bij het schetsen van de Braak wilde Broerse de aparte sfeer die rond de oude veenplas zweeft, benadrukken. Met o.a. knotwilgen, zoals hij van Walcheren kende. En nu niet met bijzondere, exotische bomen en struiken zoals gebruikelijk was. Nee, hij koos voor een inheemse begroeiing, die goed paste bij een drassig landje. Vrijwel tezelfdertijd tekende Broerse ontwerpen voor het nabijgelegen geplande Jac. P. Thijssepark. Ook geschikt voor de werkverschaffing.

Na overleg met de gemeentesecretaris, een historicus, noemde hij zo’n park een ‘heempark’. Hiermee zou Broerse school maken. Op de internationale Floriade tentoonstelling in 1972 in Amsterdam werd bijvoorbeeld een hoekje ingeruimd voor inheemse flora.

Heempark De Braak in Amstelveen, ontworpen door Chris Broerse. Foto: Jan Maarten Pekelharing.

Overdrijvende wolken

Broerse vond dat je als wandelaar in deze parken omgeven moet voelen door wat hij omschreef als het eigene, door wat aan bodem en klimaat vertrouwd is. “Tussen het groen, de vogels en vlinders van het eigen landschap, waar zelfs de overdrijvende wolkenmassa’s iets vertrouwds hebben. Thuis zijn, dat wil zeggen ‘niet ontheemd’.”

Begraafplaats Zorgvlied, gelegen aan de Amstel, was na de annexatie in Amstelveense handen gebleven. Als een enclave in de stad. En dus kreeg het Amstelveense gemeentebestuur in 1943 van de Duitse bezetters opdracht om alle opstaande stenen, bomen en struiken op Zorgvlied te verwijderen. Dat hing vermoedelijk samen met de geplande aanleg van Duitse verdedigingsstellingen rond de hoofdstad.

Een geschrokken Broerse wist de (foute) burgemeester zo ver te krijgen dat die tot aan generaal Christiansen hiertegen protesteerde. Of dit geholpen heeft? Uiteindelijk bleef de begraafplaats behouden.

Entree Jac. P. Thijssepark in Amstelveen. Foto: Jan Maarten Pekelharing.

Onder water

Na de oorlog was van de Amstelveense plantsoenen weinig meer over. Bomen waren gekapt, bruggetjes gesloopt, mangaten in de parken gegraven, bunkers gebouwd. Broerse maakte een plan om de zaak te herstellen. En of dat niet genoeg energie vroeg, werd hij ook nog benaderd om de beplanting op het eiland Walcheren te helpen herstellen.

Walcheren was bij de Slag om de Schelde (najaar 1944) onder water gezet door de geallieerden. Zeedijken waren gebombardeerd om de Duitse verdediging van de Scheldemond te bemoeilijken. Nadat in februari 1946 het laatste gat in de zeedijk weer was gedicht, kon een begin worden gemaakt met het opnieuw inrichten  van het eiland.

Broerse kreeg het verzoek de leiding te nemen bij de herbeplanting. Hij aarzelde, er was zo verschrikkelijk veel te doen in Amstelveen. Na enig aandringen gaf hij toe en de gemeente Amstelveen leende hem enkele dagen per week uit aan Zeeland. Het combineren van twee banen bezorgde de jongen uit Serooskerke menigmaal nachtwerk. Twee jaar zou hij het doen, was de afspraak. Het werden er uiteindelijk acht.

Deze herbeplanter van Walcheren slaagde er in om gemeentebesturen en andere belanghebbenden op het eiland samen te laten werken. Dankzij Broerse kreeg Walcheren weer de karakteristieke heggetjes langs de wegen terug. Op uitnodiging van gemeenten op het eiland kwam het gemeentebestuur van Amstelveen met eigen ogen zien hoe de boomlange Broerse het eiland een nieuw, maar toch vertrouwd, groen gezicht had gegeven.

Seringenpark in Aalsmeer, ontworpen door Chris Broerse. Foto: Jan Maarten Pekelharing.

Seringenpark

In de hectische opbouwjaren pal na de oorlog, werd Broerse voorzitter van de toenmalige Bond van Nederlandse Tuinarchitecten. Van allerlei kanten benaderde men hem voor het ontwerpen van groenprojecten. Hij maakte naam, de gemeente Aalsmeer bij voorbeeld vroeg hem om een park te ontwerpen voor al de variëteiten seringen waar het bloemendorp beroemd om stond. Bij de opening wandelde Broerse samen met de Commissaris van de Koningin en de burgemeester door het park.

De toenmalige bewoonster van Kasteel Drakensteyn in Lage Vuursche, prinses Beatrix, schakelde Broerse in voor de aanleg van het groen. Hij ontwierp voor de allereerste internationale Floriade tentoonstelling in Rotterdam een heemtuin die na het sluiten van de tentoonstelling in stand bleef als onderdeel van een park aan de voet van de Euromast. De Vrije Universiteit in Amsterdam benaderde de Amstelvener in 1967 voor de inrichting van de Hortus Botanicus. Hij ontwierp het park rond het toenmalige hoofdkantoor van het internationale concern Van Leer, gesitueerd naast De Braak.

Links het graf van Chris Broerse en zijn echtgenote op ’zijn’ Zorgvlied. Foto: Jan Maarten Pekelharing.

Broersepark

Na zijn pensionering besloot het gemeentebestuur van Amstelveen het Wandelpark, waar hij als tuinbaas was begonnen, naar hem te vernoemen. Hij stierf in 1995 en kreeg een laatste rustplaats op Zorgvlied, in het deel van de begraafplaats dat indertijd door hem was ontworpen.

Enkele jaren na zijn overlijden werd de eigenwijze jongen die weigerde huisschilder te worden, gekozen tot ‘Amstelvener van de Eeuw’. Zijn heemparken hebben het predicaat ‘rijksmonument’ gekregen. Rijksmonumenten in het groen. Tot uit verre buitenlanden komen groendeskundigen hier naar kijken.

Broersepark (het vroegere Wandelpark) in Amstelveen, ontworpen door Dirk Tersteeg. Foto: Jan Maarten Pekelharing.

Auteur: Jan Maarten Pekelharing

Bronnen:

• Peter Fraanje, De herbeplanter van Walcheren, De Wete, 2008, Heemkundige Kring Walcheren.
• Huizenga, Burgemeesters van Amstelveen 1896-1995.
• Hein Koningen, artikelen over Chris Broerse in kwartaalblad Oase (1995-1996).
• Tini Visser, Jaren van verduistering – De bezettingstijd in Amstelveen.
• Verkenning Post 65, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.
• Wikipedia.