Ontploffingsgevaar in kruitfabriek De Oude Molen

In het Amstelveense deel van Ouderkerk, aan de Amsteldijk Zuid, is De Oude Molen een tastbare herinnering aan een ooit levendige bedrijfstak. De watertoren, eigenlijk een blustoren, was een onmisbare voorziening bij deze hoogst explosieve fabriek. Voor Ouderkerkers was de kruitfabriek tegelijkertijd ramp én zegen. Velen vonden er een bestaan, altijd was er de angst voor ontploffingen.

Vergunning

Na de ontploffing van kruitmolen ’t Oorlogs Schip (1709) aan de Overtoom in Amsterdam weerden stadsbestuurders de kruitfabrieken zo dichtbij de stad. Eigenaar Gijsbert Pelgrom week uit naar wat nu het Amstelveense deel van Ouderkerk is. In 1719 wordt een vergunning verleend om ‘een moolen, een stoof en een toorn’ te mogen oprichten ‘tot het maken van buskruijt’. De Oude Molen wisselt enkele malen van eigenaar tot in 1742 de familie van Hoorn, eigenaar van meerdere kruitfabrieken in Utrecht en Noord- en Zuid-Holland aantreedt.

Gevel van de kruitfabriek in Amstelveen. Collectie Provinciale Atlas, Noord-Hollands Archief.

Verenigde Buskruidfabriekatie

Op 7 augustus 1782 gaat in Ouderkerk een kruitstoof de lucht in, de schade is enorm. De familie Hoorn bouwt de fabriek weer op, de oude gebouwen – waarvan de gevel nog steeds aan de Amsteldijk staat – dragen als jaartal 1783. De molen is tussen 1843 en 1874 een tijd buiten bedrijf, maar onder de vleugels van ‘De Verenigde Buskruidfabriekatie’ van Noord-Holland, Utrecht en Zeeland’ worden de locaties in Ouderkerk wel in stand gehouden. Dit zijn de Oude Molen (molen n° 3) en Sollenburg (molen n° 1 in de Rondehoeperpolder). Ook springstoffabriek De Krijgsman hoort bij de verenigde kruitfabrieken.

Afbeelding van de ruïne die is overgebleven na de explosie van de kruitfabriek Sollenburg, 1758. Sollenburg lag tussen de Overtoom en het huidige Vondelpark, ongeveer ter hoogte van waar nu de Vondelkerk staat. Collectie Provinciale Atlas, Noord-Hollands Archief.

Blustoren kruitfabriek De Oude Molen

Het karakteristieke watertorentje van de voormalige kruitfabriek in Ouderkerk ligt tegenwoordig op grondgebied van de gemeente Amstelveen en is vanaf de snelweg A9 goed zichtbaar voor voorbijgangers. De toren is ontworpen door architect J.F. Klinkhamer en gebouwd tussen 1894 en 1895. Het waterreservoir in de toren diende als bluswater bij calamiteiten. De loodsen, blustoren en arbeiderswoningen zijn aangewezen als rijksmonument.

Blustoren van Kruitfabriek De Oude Molen in Amstelveen, 2007. Foto: Quistnix, via Wikimedia. Licentie: CC-BY-SA-2.5.

Stelling

In Muiden gaat het op 19 januari 1883 goed mis. Nagenoeg de hele fabriek vliegt de lucht in. Om niet de handelsboot te missen hadden de gezamenlijke buskruitmakers in de jaren daarvoor in Muiden de sprong naar modernisering gemaakt: de fabriek maakte alle soorten buskruit voor de Nederlandse Staat die maar nodig waren. Omdat de regering inmiddels besloten had tot de bouw van de Stelling van Amsterdam, ligt in 1883 de herbouw van de ontplofte Krijgsman voor de hand. En ook De Oude Molen in Ouderkerk komt weer in beeld. Het blijkt de ideale locatie te zijn om het rookzwakke nitroglycerinekruit, een vinding van Alfred Nobel, te produceren. Die productie moest gescheiden worden van de kruitfabriek in Muiden.

Voorfront van de oude buskruitfabriek aan de Amsteldijk-Zuid te Amstelveen, 2006. Foto: Willemjans, via Wikimedia. Licentie: CC BY-SA 3.0.

Koninklijk Besluit

Het Ministerie van Oorlog drukt zijn stempel op het te nemen besluit: binnen de Stelling is een goed uitgeruste en goed bereikbare kruitfabriek aan de Amstel van het allergrootste belang, alle protesten van bevolking en gemeentebestuur ten spijt. In 1894 wordt de bouw van een nieuwe fabriek bij Koninklijk Besluit geregeld. Architect Jacob Frederik Klinkhamer krijgt de opdracht voor het ontwerp. Het poortgebouw met opschrift Buskruidmolen n° 3 uit 1783 blijft behouden. Achter het poortgebouw verrijst de nieuwe fabriek met de opstallen van 1895 en later. Ook de watertoren, het meest karakteristieke onderdeel van de fabriek, is van de hand van Klinkhamer.

Deze Ouderkerker munitiefabriek is na de modernisering in 1895 bijna een eeuw in bedrijf en een van de weinige industrieën van Amstelveen. In 1953 vindt nog een ernstig ongeval plaats, als nitroglycerinehoudend afvalzuur ontploft. Eén dode en één zwaargewonde zijn te betreuren en vele koeien vinden de dood. In 1990 valt het doek definitief. Het aan de A9 gelegen complex is grotendeels gerestaureerd en herbestemd tot bedrijfsruimte. Men vindt er tegenwoordig onder andere restaurant De Kruidfabriek en technologiebedrijf Quint.

Binnenplaats van de kruitfabriek in Amstelveen, 1984. Collectie Provinciale Atlas, Noord-Hollands Archief.

Tekst: Anita Blijdorp | Schrijfwerk!

Met dank aan: Jan Maarten Pekelharing Alex de Boer, Historische Vereniging Wolfgerus van Aemstel

Bronnen:

  • Henk Baas et al, Paul Vesters (red.), De Stelling van Amsterdam, Harnas voor de hoofdstad (2003), Uitgeverij Matrijs.
  • Willem van Bloemen, ‘De buscruijtmaeckers te Ouderkerk  1718 – 1900’, in: Speuren en ontdekken, periodiek van de Historische Werkgroep Wolfgerus van Aemstel. Jaargang onbekend.

Publicatiedatum: 19/02/2020