In het kleine Werkhoven, bij Utrecht, werd in 1739 een jongen geboren die zijn hele leven in het teken zou stellen van avontuur, handel en nieuwsgierigheid. Andreas Everardus van Braam Houckgeest groeide uit tot een wereldreiziger die niet alleen de Chinese keizer ontmoette, maar ook de eerste president van de Verenigde Staten, George Washington. Een man die Oost en West met elkaar verbond, lang voordat globalisering een begrip werd.

Van Werkhoven naar de wereld

De achttiende eeuw was de eeuw van de ontdekkingen. Nederlandse schepen bevoeren de wereldzeeën, op zoek naar nieuwe handelswaar en markten. Voor jonge mannen met ambitie was de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) het paspoort naar avontuur.

Zo ook voor Andreas van Braam. In 1758, nog maar negentien jaar oud, vertrok hij naar Canton (het huidige Guangzhou) in China. Daar werkte hij als opzichter bij de VOC. Hij leerde er niet alleen de fijne kneepjes van de handel, maar ook de gebruiken, rituelen en verfijnde cultuur van China — een wereld die in die tijd voor Europeanen nog vol mysterie was.

Huwelijk en handel

Na enkele jaren keerde van Braam terug naar Nederland. In 1763 trouwde hij op de Kaap de Goede Hoop met Catharina Cornelia Geertruida van Reede van Oudshoorn, een vrouw uit een invloedrijke familie. Niet lang daarna vertrok hij opnieuw naar China, waar hij tot 1773 actief bleef in de handel.

Terug in Nederland vestigde hij zich in Zutphen, in het statige huis ‘Huize van de Kasteele’ (nu hotel ‘s Gravenhof). Hij was inmiddels een ervaren koopman met een wereldwijde blik — maar de rust van Zutphen kon zijn reislust niet temmen.

Een Amsterdamse handelaar in rariteiten

Na zijn tijd bij de VOC nam van Braam in Amsterdam de onderneming van zijn vader over: de firma van Braam & van Helsdingen, gespecialiseerd in Oostindische lijnwaden en Chinese rariteiten. De winkel bevond zich in de Spinhuissteeg, een smalle steeg in het hart van Amsterdam. De zaak was gevuld met bijzondere objecten uit China — porselein, lakwerk, miniatuurbeeldjes en zeldzame stoffen.

Opmerkelijk genoeg heeft diezelfde steeg nog altijd iets van die ondernemende geest behouden. Want bijna tweeënhalve eeuw later, starte Monique Mulder, een verre nazaat van van Braam, daar het branding bureau Mattmo Creative. Paul van Ravestein, de auteur van dit verhaal, is daar partner. Daarnaast heeft Mattmo tien jaar een tweede kantoor in Shanghai gehad. We volgen blijkbaar, zonder het te beseffen, de sporen van onze voorvaderen. Paul en Monique kennen we ook als auteurs van het boek De Zure Stad over de geschiedenis van het tafelzuur in Amsterdam.

Amerika: een nieuw begin

In 1783, na de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog, stak van Braam de Atlantische Oceaan over. Hij vestigde zich in Charleston, South Carolina, waar hij zich aansloot bij een gemeenschap van Europese kooplieden die handel dreven in de jonge Verenigde Staten.

Hij maakte kennis met George Washington, die kort daarna de eerste president van het land zou worden. Van Braam raakte onder de indruk van de idealen van vrijheid en vooruitgang die het nieuwe land uitstraalde. Hij besloot er te blijven en werd in 1784 officieel Amerikaans staatsburger.

In Bristol, bij Philadelphia, liet hij een huis bouwen dat hij “China’s Retreat” noemde — een eerbetoon aan zijn jaren in de Oost. Het huis, gevuld met Chinese kunst en meubels, werd een ontmoetingsplek voor diplomaten, kunstenaars en handelaren.

Andreas van Braam Houckgeest: “De wereld is te groot om slechts één horizon te kennen. Wie reist, ontmoet niet alleen anderen — hij ontmoet zichzelf.”

Terug naar de Oost

Toch bleef het Verre Oosten trekken. In 1789 keerde Van Braam terug naar Canton, ditmaal als hoofd van de Nederlandse handelspost. De handel tussen Europa en China was toen nog beperkt, maar uiterst lucratief. Porselein, zijde en thee waren begeerde producten.

Van Braam stond bekend om zijn respect voor de Chinese cultuur. Waar veel Europeanen neerkeken op ‘het vreemde Oosten’, probeerde hij het juist te begrijpen. Hij sprak de taal, kende de gebruiken en waardeerde de verfijnde Chinese esthetiek.

De reis naar de keizer

In 1794 kreeg Van Braam de kans van zijn leven: hij werd benoemd tot tweede ambassadeur van een Europese delegatie naar de Chinese keizer Qianlong.

De reis van Canton naar Peking duurde drie maanden en werd ondernomen met een indrukwekkende stoet van duizend koelies, die geschenken, handelswaar en persoonlijke bagage droegen. De tocht was zwaar — langs bergen, rivieren en dorpen — van Braam hield een nauwkeurig reisverslag bij.

In de Verboden Stad ontmoette hij uiteindelijk de keizer. Volgens de Chinese hofetiquette maakte Van Braam een diepe buiging, tot verrassing van zijn Europese collega’s. In Europa veroorzaakte dat veel ophef — men vond dat een westerling niet voor een Aziatische vorst hoefde te knielen.

Van Braam zelf zag het anders: “Wie een ander land bezoekt, toont respect door zich te voegen naar de gebruiken van dat land.”

Een geschenk voor George Washington

Na afloop van de missie keerde Van Braam terug met kostbare geschenken: porselein, keramiek en kunstvoorwerpen. Een deel daarvan schonk hij aan George Washington, die hij nog altijd als vriend beschouwde.

Een van die keramische stukken staat vandaag de dag nog in Mount Vernon, het huis van Washington, dat tegenwoordig een museum is.

In Amsterdam staat een beeldje van van Braam in het Rijksmuseum — een kleine herinnering aan een man die de wereld doorkruiste op zoek naar verbinding.

De laatste jaren

Na zijn missie vestigde van Braam zich opnieuw in Philadelphia en later in Bristol in de Verenigde Staten. Vervolgens verbleef hij een tijd in Londen en Oldenburg, om uiteindelijk terug te keren naar Amsterdam. Daar, aan de Oude Schans, overleed hij in 1801. Hij is begraven in de Oude kerk in Amsterdam.

Hij liet een rijk gevuld leven na — niet zozeer in geld, maar in ervaringen en ontmoetingen. Zijn verslagen over zijn reizen bleven bewaard en geven een uniek beeld van de achttiende-eeuwse wereldhandel en cultuuruitwisseling.

Dit verhaal en onderzoek door auteur Paul van Ravestein is uit 2017. In 2021 heeft nazaat Nanet van Braam Houckgeest een boek geschreven “Per palankijn naar Peking” over de reis van van Braam van Kanton naar Peking en het verblijf aldaar bij keizer Qianlong in 1795. 

Tekst: Paul van Ravestein
Omslagbeeld: Links: Beeldje van Andreas van Braam Houckgeest, collectie Rijksmuseum Amsterdam. Midden: Keizer Qianlong in 1793, via Wikimedia Commons. Rechts: Portret van George Washington door Gilbert Stuart, 1803. Collectie Clark Art Institute.

Publicatiedatum: 10/11/2025