Portugese Synagoge

Vanaf het eind van de zestiende eeuw kwamen joden van Spaans-Portugese origine (Sefardische joden) naar de bloeiende handelsstad Amsterdam. Sinds de uitbanning en gedwongen bekering tot het katholicisme van joden in Spanje en Portugal in respectievelijk 1492 en 1497 en in het bijzonder na de instelling van de Inquisitie, was er in deze landen nauwelijks nog een veilig leven mogelijk voor joden.

Vooral de bovenlaag van de joodse bevolking, met internationale contacten, ontvluchtten het Iberisch Schiereiland en vertrok naar Italië, Marokko, het Ottomaanse Rijk, Zuid-Frankrijk en de Zuidelijke Nederlanden.

Amsterdam was een goed nieuw thuis waar ‘vreemdelingen’ zich vreedzaam konden vestigen. De Sefardiem die zich in Amsterdam vestigden waren zich bewust van hun joodse afkomst, maar stonden door hun leven als conversos (onder druk tot het christendom bekeerden) vaak ver verwijderd van de tradities en gebruiken van het jodendom. Zij vormden een hechte gemeenschap met eigen scholen, een begraafplaats, armenzorg en voorzieningen voor koosjer voedsel en hadden een sterke eigen identiteit. Toch integreerden zij volledig in de Amsterdamse en Nederlandse cultuur en samenleving.

De synagoge die werd gebouwd tussen 1670 en 1675, was een expressie van de vooraanstaande plaats in de stad die de gemeenschap innam. Het was de grootste en meest opvallende synagoge in West-Europa en werd een veel afgebeeld icoon van Amsterdam. De synagoge wordt nog steeds gebruikt door de – kleine maar levendige – Port. Isr. gemeente. Bovendien herbergt de synagoge één van de meest bijzondere joodse erfgoedcollecties ter wereld. Prachtige rituele voorwerpen, zeventiende-eeuwse prenten en schilderijen en een door Unesco beschermde bibliotheek gaan schuil achter de imposante gevel aan het Mr. Visserplein.

[Gezicht op de Grote en Portugese Synagoge te Amsterdam]

Gerrit Adriaensz. Berckheyde, [Gezicht op de Grote en Portugese Synagoge te Amsterdam], ca. 1675-1680. Collectie JHM

Het gebouw

Op 12 december 1670 werd het bouwterrein voor de Portugese Synagoge gekocht. Het gebouw werd ontworpen door Elias Bouman en onder zijn leiding werd in 1671 aan de bouw begonnen. De bouw werd in het begin van ‘het rampjaar’ 1672 onderbroken tot 27 mei 1674. Op 10 Menachem 5435 (2 augustus 1675) werd de Esnoga feestelijk ingewijd. Boven de hoofdingang staat in vergulde hebreeuwse een zin. Het is een deel van Psalm 5, vers 8: “Door Uw grote liefde mag ik Uw Huis binnengaan”. Volgens de joodse traditie is een aantal letters gemarkeerd tot een zogeheten perat katan, een jaartal. Er staat 1672, het jaar waarin het complex klaar had moeten zijn.

De synagoge is gebouwd op houten palen die in het grondwater staan. Het gebouw wordt omringd door lage bijgebouwen waarin onder andere de wintersynagoge, het secretariaat, het rabbinaat, het mikwe (ritueel bad), kantoren en archiefruimte zijn gevestigd. Ook de wereldberoemde joodse bibliotheek ‘Ets Haim’ is gevestigd in de bijgebouwen. De authentieke binnenplaats (de ‘Safra’ plaats) is bedoeld als een geschikte wandelruimte voor de volwassenen en een veilige speelplaats voor de kinderen. De inrichting volgt het Sefardisch patroon. Dit houdt in dat de banken in de lengterichting worden geplaatst. De grenenhouten vloer wordt – zoals vroeger in Nederland op houten vloeren gebruikelijk was – bestrooid met fijn zand om stof, vocht en vuil van het schoeisel op te nemen en loopgeluiden te dempen. Er is geen verwarming of electrisch licht in de synagoge. Bijeenkomsten worden daarom verlicht met duizend kaarsen – zeker in de winter een prachtig gezicht.

Gedurende 2010 en 2011 is de Esnoga gerestaureerd. Er is een nieuwe fundering voor de bijgebouwen gelegd en de indeling is aangepast zodat de verschillende functies – synagoge; culturele schatkamer; wereldberoemde bilbiotheek – beter tot hun recht kunnen komen. Voortaan staat de toegangspoort open, zodat de binnenplaats en de gevel van de Synagoge zichtbaar zijn vanaf het Mr. Visserplein.
is De restauratie zorgt ervoor dat de entree van het gebouw beter herkenbaar wordt. Daarnaast komt er een nieuwe fundering onder de bijgebouwen. De indeling wordt veranderd zodat er voldoende mogelijkheden zijn voor de vijf functies van religie, studie, publiek, kantoor en depot. Na de restauratie zal ook de religieuze functie van het gebouw beter inzichtelijk worden voor het publiek.

 

Interieur van de Portugese Synagoge bij kaarslicht.

Interieur van de Portugese Synagoge bij kaarslicht. Collectie Joods Historisch Museum Amsterdam. Foto: Peter Lange

Schatkamer van de joodse cultuur

De collectie van de Portugese Synagoge biedt een uniek overzicht van de cultuurgeschiedenis van de Sefardische gemeenschap in Amsterdam, die tot de oudste culturele en religieuze minderheden in ons land behoort. Nergens in de wereld is een dergelijke collectie ceremoniële joodse voorwerpen zo compleet op de oorspronkelijke locatie bewaard gebleven als in de Amsterdamse Esnoga. De collectie van ruim achthonderd ceremoniële voorwerpen is vanwege haar waarde en cultureel belang sinds 2003 beschermd door de Wet tot behoud van cultuurbezit. De diversiteit van materialen en technieken toont de mondiale handelscontacten van de Portugese joden in Amsterdam. Topstukken van edelsmeedkunst uit de zeventiende en achttiende eeuw en schitterende mantels van zijde en goud brokaat getuigen van de welvaart en vele internationale contacten van deze gemeente in haar grootste bloeiperiode. Zijde, brokaat, linnen en katoenen stoffen, die eerder voorbehouden waren aan adel en clerus, vonden hun weg naar de collectie. Bovendien zijn er vele antieke schatten aanwezig: meubilair, Torarollen, prenten, schilderijen, historische foto’s en talrijke andere historische objecten die hier in het verleden en heden een rol vervulden.

Gedurende de oorlogsjaren 1940-1945 is een deel van de collectie verborgen en een deel van de collectie door de bezetter naar Duitsland overgebracht. De belangrijkste ceremoniële objecten en de totale bibliotheekcollecties werden in de zomer van 1943 geconfisceerd en naar Duitsland getransporteerd; op 6 april 1946 keerden de meeste stukken terug naar hun historische locatie.Ook de ceremoniële objecten van de Portugees-joodse gemeente van den Haag – die door de oorlog gedecimeerd is – zijn in de loop der jaren toegevoegd aan de Amsterdamse Portugese gemeente. Een aantal stukken is in langdurige bruikleen aan het Joods Historisch Museum gegeven.

De Gouden Ponteiro

Aanwijsstokje waarmee uit de Tora wordt gelezen, ‘ponteiro’ of ‘jad’ genoemd. Beroemd is deze ‘Gouden Ponteiro’ bezet met diamanten, die voormalige leden van de Amsterdamse gemeente uit Londen in 1875 aan de Esnoga schonken. De Gouden Ponteiro is nog altijd in gebruik op feestdagen en bij Bar Mitswa’s. Collectie CEPIG.

De Portugees-Israelietische gemeente

In Amsterdam werden drie sefardische gemeenten opgericht. De eerste, Bet Jacob, werd voor 1610 opgericht, wellicht al rond 1602. Neve Sjalom werd door joden van Spaanse origine gesticht tussen 1608 en 1612. In 1618 werd de derde gemeente opgericht, Bet Israël. Vanaf 1622 werkten de besturen van de drie gemeenten samen op velerlei gebied. Op 3 april 1639 werden de drie gemeenten samengevoegd tot de gemeente Talmud Tora, die later in het dagelijks gebruik de PIG werd genoemd (Portugees-Israëlietische Gemeente). De Portugese joden hadden grote betekenis voor de culturele en economische ontwikkeling van Nederland en namen ook in de joodse geschiedenis een belangrijke plaats in. Uit de gemeente kwamen rabbijnen, geleerden, denkers, kunstenaars, bankiers, stichters en beheerders van belangrijke internationale handelshuizen.

Aan het begin van de bezetting en de vervolging door nazi-Duitsland in 1940 woonden in Nederland ongeveer 140.000 joden, waarvan ongeveer 120.000 in Amsterdam. Ongeveer 4300 van hen waren Sefardim. De synagoge bleef, in tegenstelling tot de Hoogduitse synagogen, in de Tweede Wereldoorlog ongeschonden. Na de oorlog telde de joodse gemeenschap in Nederland nog maar 20.000 joden, waarvan ongeveer 800 Sefardim. Momenteel wonen in Nederland 37.000 joden, waarvan ongeveer 15.000 tot 20.000 in Amsterdam. De Portugees-Israëlietische Gemeente telt nu ongeveer 250 gezinnen, 600 leden die merendeels buiten het centrum van de stad wonen.

De Snoge of Esnoge is de grootste en oudste nog gebruikte Sefardische synagoge in Europa.

 

Bruiloft in de Portugese Synagoge, circa 2001

Bruiloft in de Portugese Synagoge, circa 2001 Collectie Joods Historisch Museum Amsterdam. Uit: Fotozuil Joods Leven in Amsterdam, 1999-2002, Anita Frank en Pauline Prior

Bibliotheek Ets Haim – Livraria Montezinos

Bibliotheek Ets Haim bestaat sinds 1616 en is de oudste nog functionerende joodse bibliotheek ter wereld. De collectie bestaat uit ca. 560 handschriften en 30.000 gedrukte werken op het gebied van het 17de- en 18de-eeuwse jodendom en is al bijna 400 jaar een wezenlijk onderdeel van het culturele erfgoed van Amsterdam. De oorspronkelijke naam van de instelling waarvan Bibliotheek Ets Haim – Livraria Montezinos deel uitmaakt luidt: ‘Academia y Yesiba (Theologische Hogeschool) Ets Haim’ (Levensboom). De collecties tonen de brede interesse die kenmerkend is voor een academie, terwijl de religieuze achtergrond van de onderwijsinstelling mede bepalend is voor de samenstelling van de boekerij.

De latere naam: ‘Portugees-Israëlietisch Seminarium (voorheen Theologisch Genootschap) Ets Haim’ werd in de 19de eeuw bij wettelijke regeling aan dit opleidinginstituut opgelegd. Ten onrechte wordt daardoor echter de indruk gewekt dat uitsluitend religieus onderwijs gegeven werd. De schriftelijke neerslag van de sefardische levensbeschouwing, geschiedenis, idealen en onderwijs is bewaard in bibliotheek Ets Haim. De handschriften collectie bevat veel ongepubliceerd materiaal, vaak geschreven of gekopieerd door docenten, studenten en alumni van Ets Haim, waaronder bijbelcommentaren, essays, preken, poëzie en historische literatuur, evenals liturgische werken en muziek. De gedrukte boeken laten zien dat Amsterdam het centrum was van de vrije pers, waarvan de hele joodse wereld mocht profiteren.

De Tweede Wereldoorlog heeft het doorgeven van kennis en traditie op wrede wijze verstoord. De manuscripten en boeken werden naar Duitsland getransporteerd, van waaruit zij in 1946 grotendeels, maar met enige schade zijn teruggekeerd. In de periode na de Tweede Wereldoorlog ontbrak het Ets Haim aan de financiële draagkracht om het gebouw en de collectie goed te kunnen beheren. In de jaren ’70 liep de continuïteit van Ets Haim zelfs gevaar doordat de bewaarcondities in het historische gebouw verslechterden.

Interieur van de bibliotheek Ets Haim

Martin Monnickendam, [krijttekening, Interieur van de bibliotheek Ets Haim], 1917. Collectie Joods Historisch Museum Amsterdam

Om het zekere voor het onzekere te nemen hebben de Regenten van Ets Haim in 1978 de kerncollectie in langdurige bruikleen gegeven aan de Jewish National and University Library te Jeruzalem. De collecties van Ets Haim zijn in juli 1998 definitief op de lijst van de Wet tot behoud cultuurbezit geplaatst. De bilbiotheek is met financiële steun van de overheid en een aantal fondsen geheel aangepast aan de eisen van de tijd. In 2000 keerden alle werken terug naar de gerestaureerde en geklimatiseerde historische locatie te Amsterdam. Ets Haim kan nu haar belangrijke collectie weer ten dienste stellen van de joodse gemeenschap in Nederland en van het geïnteresseerde publiek.

Hoogtepunten uit de collectie van Ets Haim kunt u hier bekijken.

Publicatiedatum: 11/10/2011