Koninklijke archeologie

Zeker rond de koninklijke feestdagen kom je ze tegen: serviesgoed met afbeeldingen van prinses Beatrix, koningin Máxima en onze koning Willem-Alexander. Dit lijkt van deze tijd, maar de traditie is al enkele eeuwen geleden begonnen. Nederland is één van de weinige naties, die sinds het eind van de 16de eeuw aardewerk produceert met betrekking tot het vorstenhuis. Het wapen van Willem de Zwijger (1533-1584) is de vroegste afbeelding die we kennen en uit het begin van de 17de eeuw komt het eerste portret van een Oranje voor op Delfts aardewerk. Op verschillende plaatsen in Noord-Holland zijn objecten gevonden met verwijzingen naar het koningshuis.

Koning Willem III van Oranje…

In Bovenkarspel is enkele jaren geleden dit bordje van faienceaardewerk opgegraven. Faience is het aardewerk dat bekend staat als ‘Delfts blauw’. Het is gevonden in de vulling van een sloot uit ongeveer 1700. Op het bordje staat de afbeelding van koning Willem III. Aan de rechterkant staat de letter W en aan de linkerkant heeft vermoedelijke de letter K gestaan, zodat ze de afkorting vormen voor ‘koning Willem’. In die tijd ontstond er een tweedeling tussen Prinsgezinden en Staatsgezinden, later de strijdende partijen orangisten en patriotten. De eigenaar van het bordje was duidelijk een aanhanger van het koningshuis.

Faiencebord (1650-1702) met afbeelding koning Willem III, de letter W en bloemdecoratie. Bron: Huis van Hilde, inventarisnummer: 9056-01.

Faiencebord (1650-1702) met afbeelding koning Willem III, de letter W en bloemdecoratie. Bron: Huis van Hilde, inventarisnummer: 9056-01.Faiencebord (1650-1702) met afbeelding koning Willem III, de letter W en bloemdecoratie. Bron: Huis van Hilde, inventarisnummer: 9056-01.

Willem III van Oranje was prins van Oranje, stadhouder van Holland, Zeeland, Utrecht, Gelre & Zutphen, Overijssel en Drenthe en koning van Engeland. Willem was een protestant en daarom vocht hij tegen de machtige katholieke koning van Frankrijk, Lodewijk XIV. Veel protestanten zagen Willem als een voorvechter van hun geloof en zulke borden waren dan ook populair. Willem was getrouwd met zijn volle nicht Maria II van Engeland, in Engeland bekend als Mary Stuart. Zij was in 1677 tot een huwelijk met Willem gedwongen door haar oom Karel, die voor zijn eigen positie ook tegen de Fransen vocht.

Een gezin uit Akersloot uit het einde van de 17de eeuw was ook voorstander van het koningshuis. Aan de Buurtweg zijn tussen 2002 en 2005 verschillende opgravingen geweest op een erfterrein. Het leek erop dat er in het verleden één grote kuil was gegraven, waar de resten van een in de 18de eeuw gesloopt huis in zijn gegooid. Tussen het puin lagen soms complete voorwerpen!

De armere mensen in de 17de-eeuwse samenleving aten hun eten direct met een lepel uit de pan. In de betere milieus werd eten geserveerd op brede, platte schalen of schotels en in kommen en at men van borden. Dit gezin heeft gegeten van bordjes van majolica, ‘Delftse’ faience of roodbakkend aardewerk. Twee borden van ‘Delftse’ faience tonen dat ook zij voor koning Willem waren. Ook toen hij nog geen koning van Engeland was. Op het ene bordje zie je een portret van een man met een lange, golvende pruik en de letters PW daarnaast. Op het tweede bordje staat een zelfde afbeelding maar dan draagt de man op zijn pruik een kroon en staat er KW. Het zijn alle twee afbeeldingen van dezelfde man, maar op de ene is hij stadhouder prins en op de andere ook koning. Willem III werd in 1689 tot koning van Engeland gekroond, nadat hij zijn schoonvader met een Engels-Frans leger had overwonnen met het Hollandse leger.

Faiencebord met prins Willem III, datering: 1650-1689. Bron: Huis van Hilde, inventarisnummer: 4800-03.

Faiencebord met prins Willem III, datering: 1650-1689. Bron: Huis van Hilde, inventarisnummer: 4800-03.Faiencebord met prins Willem III, datering: 1650-1689. Bron: Huis van Hilde, inventarisnummer: 4800-03.

Faiencebord met koning Willem III, datering: 1689-1702. Bron: Huis van Hilde, inventarisnummer: 4800-04.

Faiencebord met koning Willem III, datering: 1689-1702. Bron: Huis van Hilde, inventarisnummer: 4800-04.Faiencebord met koning Willem III, datering: 1689-1702. Bron: Huis van Hilde, inventarisnummer: 4800-04.

…en zijn vrouw Maria II van Engeland

Niet alleen de koning werd op borden afgebeeld. In Enkhuizen is dit bord gevonden over zijn vrouw. In een waterput bij de Vissersdijk/Van Bleijswijkstraat is veel faience gevonden uit de periode 1625-1675. Op het bord wordt met de tekst ‘1695 den 7 ianuari is gestorven koningin Maeria’ de dood van koningin Mary Stuart herdacht. Volgens de Engelsen stierf zij echter op 28 december 1694! Dat komt omdat Engeland pas in 1752 overstapte naar de Gregoriaanse kalender, terwijl Holland dat al in 1582 deed. In de tussenliggende jaren heeft Engeland altijd Engeland tien dagen achtergelopen!

Faiencebord met ‘1695 den 7 ianuari is gestorven koningin maeria’. Bron: Huis van Hilde, inventarisnummer: 8785-04.

Faiencebord met ‘1695 den 7 ianuari is gestorven koningin maeria’. Bron: Huis van Hilde, inventarisnummer: 8785-04.Faiencebord met ‘1695 den 7 ianuari is gestorven koningin maeria’. Bron: Huis van Hilde, inventarisnummer: 8785-04.

Prins Willem I van Oranje-Nassau

Een bord uit een andere periode is deze uit Schagen. Uit een volgegooide terpsloot aan de Nes kwam dit bordje tevoorschijn met de initialen PVOR, wat staat voor Prins van Oranje Rex. In het midden is het portret van Prins Willem I van Oranje-Nassau te zien. Willem Frederik Prins van Oranje-Nassau werd geboren in 1772 en was de eerste koning der Nederlanden uit het huis Oranje-Nassau. Naast deze titel was hij vorst van Fulda, graaf van Corvey, Weingarten en Dortmund, (groot)hertog van Luxemburg en hertog van Limburg. Hij vocht tegen de Franse keizer Napoleon.

Faiencebord met prins Willem I van Oranja-Nassau, datering: 1815-1840. Bron: Huis van Hilde, inventarisnummer: 9514-05.

Faiencebord met prins Willem I van Oranja-Nassau, datering: 1815-1840. Bron: Huis van Hilde, inventarisnummer: 9514-05.Faiencebord met prins Willem I van Oranja-Nassau, datering: 1815-1840. Bron: Huis van Hilde, inventarisnummer: 9514-05.

Oranjegezinde dokter?

Tot slot worden er ook andere objecten gevonden met verwijzingen naar het koningshuis, zoals deze pijp, tevens gevonden in de bodem van het erf aan de Buurtweg in Akersloot. De pijpenkop heeft aan de voorzijde het prinselijk wapen gehouden door twee gekroonde leeuwen en de wapentekst hon(n)i soit oui mal y pense (hoon over hem die er kwaad van denkt). Dit is het wapen van prins Willem Karel Hendrik Friso, ook wel Willem IV van Oranje-Nassau (1711-1751). De pijp is waarschijnlijk gemaakt nadat hij de eerste erfstadhouder van de Republiek der Verenigde Provinciën werd. Ook was hij kapitein-admiraal-generaal, markies van Veere en Vlissingen en opperdirecteur van de VOC en de WIC.
Er zijn op het erf grote hoeveelheden ongerookte pijpen aangetroffen, die samen met fragmenten van medicijnflesjes en zalfpotjes doen vermoeden dat er een chirurgijn gewoond heeft. Tabak werd namelijk gezien als medicijn, en dus bij een chirurgijn gekocht. Waarschijnlijk is dit een latere generatie dan de borden met koning Willem III. Op de achterzijde van de pijpenkop staat een Gouds wapenschild, wat erop wijst dat de pijp daar gemaakt is. Het is bekend dat de Goudse pijpmakers bij bestelling van een gros pijpen (twaalf dozijn plus enkele reservestuks) wel eens een bonus in de vorm van een fraai gedecoreerde pijp wilden toevoegen. Wellicht was dit voor deze pijp het geval. De kans is groot dat na het overlijden van Willem IV in 1751 de pijp niet meer gekocht zou worden. Mogelijk heeft de pijpmaker om die reden deze pijp als presentje aan een bestelling toe gevoegd.

Aardewerken pijpenkop met het wapen van Willem IV van Oranje-Nassau en het Gouds wapenschild. Datering: 1750-1800

Aardewerken pijpenkop met het wapen van Willem IV van Oranje-Nassau en het Gouds wapenschild. Datering: 1750-1800Aardewerken pijpenkop met het wapen van Willem IV van Oranje-Nassau en het Gouds wapenschild. Datering: 1750-1800

Dit verhaal is gebaseerd op: D. F. Lunsingh Scheurleer, 1994, Oranje op aardewerk – Van Willem de Zwijger tot Koningin Beatrix, Lochem. P. Kleij, 2007, Archeologie van het platteland, Zeventiende- en achttiende-eeuwse vondsten van de Buurtweg te Akersloot, Zwolle. Duijn, D., 2010, Het vondstmateriaal van de opgraving op het terrein van de Banketfabriek in Enkhuizen – Materiaalpracticum master archeologie en prehistorie, Amsterdam. Gerritsen, S. en Schrickx, C.P., 2014, West-Friese Archeologische Rapporten 60 – Kringgreppels rond De Leeuwenhalm: Archeologisch onderzoek naar resten uit de Bronstijd, Middeleeuwen en Nieuwe Tijd op het terrein van het oude Postkantoor (Hoofdstaat 17-19 en 23-29) in Bovenkarspel, gemeente Stede Broec, Hoorn.

Huis van Hilde

Noord-Holland krijgt een nieuw archeologisch depot. Huis van Hilde, archeologiecentrum Noord-Holland, wordt in opdracht van de provincie Noord-Holland gebouwd in Castricum en gaat begin 2015 open. Alle archeologische vondsten en collecties die de provincie in de loop van decennia heeft verzameld worden er opgeslagen. De tentoonstelling in Huis van Hilde toont de archeologische geschiedenis van Neanderthalers tot de Tweede Wereldoorlog. De vaste tentoonstelling bestaat uit een aantal levensechte mensfiguren, waaronder Hilde en de Steentijdman van Mienakker. In de tentoonstelling staan veel nooit eerder getoonde archeologische topvondsten. Topstukken zijn drie historische kano’s en enkele middeleeuwse sarcofagen. Het centrum verzorgt ook educatieve activiteiten, tijdelijke tentoonstellingen en evenementen.

Dit verhaal maakt onderdeel uit van de campagne voor het nieuwe archeologiecentrum Het Huis van Hilde.

Publicatiedatum: 26/04/2014

Aanvullingen

Vul deze informatie aan of geef een reactie.

Plaats een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Vereiste velden zijn gemarkeerd met *. Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.