Het Palmhoutwrak, dat Texelse sportduikers in 2009 ontdekten, heet zo vanwege de grote lading stammetjes die het schip aan boord had voor het in het ondiepe water van de Waddenzee nabij Texel zonk. Officieel staat de plek bekend als Burgzand Noord. Een paar van die stammen kun je in de gang naar de tentoonstellingszaal van Huis van Hilde achter een koord zien liggen, waarmee het schip een stuk tastbaarder wordt.

We praten er over met archeoloog Anouk Veldman, die verantwoordelijk is voor de tentoonstelling ‘Schip vol raadsels’, met als ondertitel ‘De geheimen van het Palmhoutwrak’. Er zijn voorwerpen te zien, die in 2024 zijn opgedoken, zoals een baardmankruik, een ‘astrolabium’ (soort navigatie-instrument) en een tinnen servies.

Veldman: “Het grootste raadsel is nog steeds: welk schip is het en wanneer is het vergaan. Als je dat weet, kun je ook veel beter de lading duiden. Of omgekeerd: als we meer van de lading weten, helpt dat ons ook de identiteit van het schip te achterhalen.”

Archeoloog Anouk Veldman is verantwoordelijk voor de tentoonstelling over het Palmhoutwrak, die vanaf 2 juli 2026 in Huis van Hilde is te zien. Foto: Arnoud van Soest.

1643

Met deze tentoonstelling wil Huis van Hilde, het archeologiemuseum van de provincie Noord-Holland, over het onderzoek naar het scheepswrak vertellen, en wat daar allemaal bij komt kijken. Sportduikers hebben het wrak in 2009 gevonden en zo’n 1500 voorwerpen uit het wrak gehaald, waaronder de wereldberoemde jurk. Het jaar daarop hebben ze het wrak bij de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed (RCE) aangemeld.

In 2024 hebben duikers van de RCE het schip op drie plekken nader onderzocht, ingemeten, gefotografeerd en beschreven, zonder het wrak en de inhoud te beschadigen. Daarbij hebben ze 300 objecten naar boven gehaald, waarvan diverse op de tentoonstelling in Huis van Hilde zijn te zien.

Jaarringenonderzoek heeft aangetoond dat het hout waarmee het schip is gebouwd uit 1641 stamt. Aangezien het doorgaans twee jaar duurt voordat hout geschikt is om er een schip van te maken., wordt aangenomen dat het schip waarschijnlijk niet eerder dan 1643 in de vaart is genomen. Wanneer het is gezonken is alleen nog niet duidelijk.

Het dateren van voorwerpen die naar boven zijn gehaald, blijkt nog een hele klus, legt Veldman uit. “Er zijn bijvoorbeeld loodjes gevonden, met de afbeelding van een scheepje. Vermoedelijk was dat een keurmerk voor wol. Een collega van mij kwam er bij toeval achter dat zo’n loodje ook werd gebruikt door wolververs in Londen, maar Nederland heeft in de zeventiende eeuw een paar oorlogen gevoerd met Engeland. Toen werd er natuurlijk niet naar Londen gevaren om wol op te halen, dus zo kun je bepaalde periodes wegstrepen. Het zijn kleine puzzelstukjes, waarmee je uiteindelijk een puzzel hoopt te leggen.”

Eén van de 300 voorwerpen die in 2024 uit het Palmhoutwrak zijn opgedoken is een navigatie-instrument dat naar de naam ‘astrolabium’ luistert. Foto via Huis van Hilde.

Vergane archieven

“Maar ook als je wat vindt, is het nog maar de vraag of je dat terug kunt vinden in een archief,” vervolgt ze. “Er zijn heel wat archieven verloren gegaan, maar los daarvan zul je niet op alle vragen een antwoord vinden, want kapiteins handelden ook zelf. Dat schreven ze misschien op in een boekje, dat niet altijd in een archief is terug te vinden. Daar komt nog bij dat niet alle archieven gedigitaliseerd zijn, dus het blijft handwerk. En soms moet je voor een archief zelfs naar het Middellandse Zeegebied.”

Of het Palmhoutwrak nog eens naar boven wordt gehaald wordt nog nader onderzocht. “Dat is niet alleen een kwestie van geld, maar je moet ook voldoende opgeleide mensen hebben om alles te kunnen onderzoeken en vervolgens te behouden. Voorlopig wordt regelmatig op het wrak gedoken om te kijken hoe het er voorstaat, hoe de stroming is en of de visserij geen gevaar oplevert voor het wrak. Maar uiteindelijk zal het gaas waarmee het wrak is afgedekt vernieuwd moeten worden, waarbij de boel beschadigd kan worden. Je zoekt dus de hele tijd naar hoe je daar het beste mee om kunt gaan. Je kunt ook besluiten om het scheepswrak te laten vergaan, maar dan ben je wèl alle informatie kwijt.”

Archeoloog met opgedoken baardmankruik. Foto via Huis van Hilde.

Nieuwe technieken

Dat er recent nog een archeologisch onderzoek plaatsvond, namelijk in 2024, heeft een voordeel. “Als je die opgraving twintig jaar eerder had gedaan, had je lang niet van die mooie 3d-reconstructies, foto’s en filmbeelden gehad. We hebben bijvoorbeeld een baardmankruik gevonden, waar een man met een baard op is afgebeeld. Met een scanner kun je zien wat er in die kruik zit, want als je de kurk er af haalt, kan de vloeistof verdampen, omdat er zuurstof bij komt. Overigens is de kurk tijdens het onderzoek gekrompen en in de kruik geschoten, zodat de inhoud vrij kwam voor onderzoek. In die kruik zat een organische stof, waar ook nog veren in zaten, maar vraag me niet hoe die in die kruik terecht zijn gekomen. Met deze tentoonstelling willen we vooral laten zien dat je steeds voor raadsels komt te staan, die je aan het denken zetten hoe je dat moet benaderen.”

Maritiem archeoloog meet en tekent details van de vindplaats. Foto via Huis van Hilde.

Ottomaanse tapijten

De expositie toont ook fragmenten van tapijten die in het scheepswrak zijn gevonden. “Die tapijten zijn van zijde en wol gemaakt en opgevouwen, maar ze waren al zó vergaan, dat je ze niet zo maar open maakt. Scans lieten zien dat het tapijt uit het Ottomaanse rijk afkomstig is. Dat zie je aan de manier waarop het tapijt is geknoopt. De specialist ontdekte ook dat de motiefjes op dat tapijt overeenkomsten vertonen met de stijl van de motiefjes op de tapijten die Lorenzo Lotto heeft geschilderd. Mensen mochten op schilderijen graag met dure tapijten pronken, maar dat zegt nog niet alles. De tapijten in dat scheepswrak hoeven niet van één rijk iemand te zijn geweest; ze kunnen ook aan een handelaar in tapijten hebben toebehoord. De onderzoekers hebben bijvoorbeeld ook een lading anijs gevonden, verpakt in een zak van geitenhaar. Het kan dus ook zijn dat het schip verschillende havens aan deed, waar lading werd gelost en nieuwe lading aan boord werd genomen.”

De tentoonstelling in Huis van Hilde gaat vooral over de zoektocht naar de betekenis van het Palmhoutwrak. Foto Elmer van der Marel.

Tinnen servies

“Verder laten we een tinnen servies zien dat in het scheepswrak is gevonden. Het lag in de buurt van de kajuit en is dus waarschijnlijk door officieren gebruikt. Op dat servies staan merktekentjes, die ons mogelijk kunnen leiden naar de maker. Maar dat soort onderzoek heeft tijd nodig. Het zijn allemaal puzzelstukjes van een groter verhaal die we dankzij meer kennis en nieuwe technieken steeds beter kunnen duiden.”

Veldman waarschuwt voor te snelle conclusies. “We krijgen in Huis van Hilde wel eens mensen die zeggen: oh ja, dat is toch dat schip van die jurk en die dame uit Engeland, omdat ze dat uit de tv-documentaire hebben onthouden. Dat kwam door een stempel op die boekbanden, die naar het Engelse koningshuis zou verwijzen. Maar wij willen het verhaal zo objectief mogelijk vertellen en niet al bij voorbaat met een verhaal komen dat we niet kunnen staven.”

De tentoonstelling toont ook hoe mensen aan boord leefden. “We laten leren schoenen zien die al tig keer zijn opgelapt. Schoenen waren een luxegoed in de zeventiende eeuw, dus mensen waren daar erg zuinig op. Dat kun je je nu niet meer voorstellen, want wij gooien veel makkelijker een schoen weg dan dat we er mee naar een schoenmaker gaan. Op schilderijen zie je vaak mensen met de prachtigste schoenen, maar dat gold dus niet voor het gewone volk.”

Tentoonstelling Schip vol raadsels bij Huis van Hilde. Foto: Elmer van der Marel, via Huis van Hilde.

Schip vol raadsels

De tentoonstelling ‘Schip vol raadsels, de geheimen van het Palmhoutwrak’ is tot 30 juni 2027 in Huis van Hilde te zien. Het museum ligt tegenover het station van Castricum. Gratis toegang met een museumkaart.

De tentoonstelling ‘schijnt het licht op een wereld die eeuwenlang verborgen bleef’, zo meldt het persbericht. ‘Begraven onder een dikke laag zand in het ondiepe zeewater tussen Texel en Den Helder bleven de voorwerpen aan boord zo uitzonderlijk goed bewaard dat het leek alsof de tijd was stilgezet. Het Palmhoutwrak werd eerder wereldnieuws door de vondst van de zeventiende-eeuwse jurk, die na 400 jaar op de zeebodem in verbazingwekkend goede staat verkeerde en te bewonderen is in museum Kaap Skil op Texel.’ Het schip had echter nog veel meer bijzondere vondsten aan boord en die worden nu in Castricum getoond.

Van 28 augustus tot en met 16 oktober 2026 wordt op NH Nieuws de serie ‘De geheimen van het Palmhoutwrak getoond’, waarvoor een half jaar lang het archeologisch onderzoek naar de vondsten uit het Palmhoutwrak zijn gevolgd.

Auteur: Arnoud van Soest