In de polder Wieringermeer ligt het voormalige ‘Joodsche Werkdorp Nieuwe Sluis’. Het bestaat uit twee rijksmonumenten, zowel het voormalige gemeenschapsgebouw als het bijbehorende terrein zijn beschermd. Het werkdorp ligt aan de westelijke rand van de Wieringermeer op enige kilometers ten oosten van de kern Wieringerwaard.

Het Joods Werkdorp was een initiatief van de Nederlandse Joodse gemeenschap. In 1934 slaagt de Stichting Joodse Arbeid erin om in de net drooggevallen Wieringermeer bij Middelsluis land te pachten. De Joodse vluchtelingen zijn de eerste pioniers in dit gebied.

De laatste hand wordt gelegd aan het Joodsche Werkdorp. Op 3 oktober 1934 is het officieel geopend, waarbij de vroegere Hoge Commissaris voor de Duitse vluchtelingen van de Volkenbond, de Amerikaanse professor James G. Mac Donald, aanwezig was. Collectie Regionaal Archief Alkmaar.

Opleiding voor Palestina

Tussen 1934 en 1941 komen joodse vluchtelingen uit Nazi-Duitsland, Oostenrijk, Nederland en vele andere landen naar het Joods Werkdorp. In het werkdorp worden zij omgeschoold tot agrariër, bouwvakker of ambachtsman met het idee dat zij na voltooiing van hun opleiding kunnen emigreren. Een groot aantal gaat naar het beloofde land Palestina, nog meer gaan naar vele andere landen. In 1939 telt het werkdorp circa 300 inwoners.

Op 20 maart 1941 was de gedwongen ontruiming van het Joodsche Werkdorp onder persoonlijke leiding van de beruchte SS-chef Lages. De jonge werkdorpers staan aangetreden voor hun transport en hun onzekere lot. Collectie Regionaal Archief Alkmaar.

Ontruiming

In maart 1941 wordt het werkdorp ontruimd door de SS onder leiding van Lages. 240 bewoners worden in stadsbussen van Amsterdam naar de hoofdstad gebracht van waaruit een aantal van hen meteen wordt weggevoerd naar het beruchte concentratiekamp Mauthausen. 187 bewoners zijn in concentratiekampen omgekomen. In het Joods Werkdorp blijven 60 mensen achter voor de verzorging van het vee en het gewas. Zij duiken onder wanneer de Stichting haar activiteiten per 1 augustus 1941 staakt.

Het werkdorp na de oorlog

In 1945 zetten de Duitsers de polder Wieringermeer onder water. Honderden arbeidskrachten worden eind 1945 in het gebouw ondergebracht voor de wederopbouw. Daarna is het gebouw gebruikt voor allerlei activiteiten op agrarisch gebied, onder andere een landelijke bedrijfsschool.

Gemeenschapsgebouw van het werkdorp Nieuwe Sluis. Beeld via Wikimedia Commons, publiek domein.

Rijksmonument

De oorspronkelijke zestien woonbarakken zijn inmiddels verdwenen. Alleen het hoofdgebouw, dat dateert uit 1934, is bewaard gebleven. Het gemeenschapsgebouw werd ontworpen door de architecten Bromberg en Klein. Het bestaat uit één bouwlaag met een opvallend hoge kap. De asymmetrische gevel is uitgevoerd in geelrode baksteen. Aan de voorzijde bevindt zich de entree met het trappenhuis, dat de westelijke uitbouw aan de linkerkant scheidt van de gemeenschappelijke ruimte aan de rechterkant.

Ook binnen zijn verschillende oorspronkelijke elementen bewaard gebleven. Een bijzonder detail zijn de betegelde spoelbakken in de keuken, uitgevoerd in rood-wit en zwart-wit. De twee afzonderlijke spoelbakken passen bij de joodse traditie van een koosjere keuken, waarin verschillende spoelbakken worden gebruikt. Het gemeenschapsgebouw is sinds 2002 een rijksmonument.

Namenmonument

Sinds 1989 staat bij het gebouw een monument ter herinnering aan het Joodse werkdorp. In het gemeenschapsgebouw hangt een namenrol ter nagedachtenis aan de 197 werkdorpers die tijdens de Tweede Wereldoorlog om het leven kwamen. De rol werd 40 jaar na de ontruiming van het Werkdorp gemaakt. Om het monument werd in 2021 een namenmonument voor de laatste bewoners van het Werkdorp gerealiseerd. De herdenkingssteentjes zijn in een halve cirkel geplaatst, als verwijzing naar de voormalige woonbarakken.

Monument ter herinnering aan het werkdorp. Beeld via Wikimedia Commons, publiek domein.

Tekst: Oneindig Noord-Holland. In 2026 herzien door de redactie van Oneindig Noord-Holland.

Bronnen:

• Werkdorp Wieringermeer
• Wadden, Joods Werkdorp Nieuwesluis