Hartjesdag

Op de derde maandag van augustus wordt van oudsher 'Hartjesdag' gevierd in Haarlem, Bloemendaal en delen van Amsterdam: het Haarlemmerplein, de Jordaan en de Dapperbuurt. Gedurende het ludieke gemeenschapsfeest werden vroeger vuurtjes gestookt en vuurwerk afgeschoten. Later kwam het in de carnavalssferen terecht, waarbij mannen verkleed als vrouw en vrouwen als man al dansend en zingend straten doortrokken. Tegenwoordig is Hartjesdag een meerdaags evenement in de omgeving van de Zeedijk in Amsterdam, waarbij onder andere een optocht wordt gehouden over de Zeedijk met verklede mannen en vrouwen.

Hartjesdag

Johan Coenraad Braakensiek (1858-1940). Dit schilderij beeldt Hartjesdag uit zoals dat omstreeks 1900 op de Zeedijk en in de Warmoesstraat zou zijn gevierd. Bron: Amsterdam Museum, via Wikimedia Commons

HartjesdagHartjesdag

Oorsprong

Over de herkomst van Hartjesdag bestaat de nodige onduidelijkheid. Er valt niet met zekerheid vast te stellen hoe en wanneer de feestdag is ontstaan. Er wordt veelal naar de Middeleeuwen gewezen als de periode waarin het feest is ontstaan. De term ‘Hartjesdag’ was vermoedelijk een verbastering van ‘Hertjesdag’, volgens schrijver en cultureel antropoloog Jef de Jager een volksfeest ter herinnering aan het recht op vrije jacht dat het ‘gewone volk’ uit Haarlem en Amsterdam kregen om in de Noord-Hollandse duinen en bossen in de omgeving van Haarlem te jagen. Iets wat toen normaliter aan de adel was voorbehouden.

Hartjesdag 1900

Stoet meisjes op de stoep voor Czaar Peterstraat. Bron: Beeldbank Stadsarchief Amsterdam. Vervaardiger: Maarten Benschop

Hartjesdag 1900Hartjesdag 1900

Hertjesdag

Op Hertjesdag zochten de bewoners van Haarlem hun heil dan ook veelal in de duinen bij onder andere Kraantje Lek. Ze rolden van de duinen af of genoten op een open plek van meegebrachte versnaperingen. Sommige Amsterdammers vertrokken ook naar de duinen, anderen bleven in de stad en gingen naar de kroeg. Er waren op deze dag in sommige delen van Amsterdam ook drukbezochte kermissen en feestelijke optochten te vinden. In de omgeving van de Haarlemmerdijk werden de straten door de bewoners met kransen en kroontjes versiert en liepen er groepen meisjes in het wit gekleed met bloemkransen en linten op het hoofd al zingend heen en weer. Volgens historicus Jan ter Gouw was Hertjesdag en daarmee ook Hartjesdag echter niet een feest dat naar de vrije jacht op herten refereerde, maar een feest dat net als vele andere feestdagen een religieuze voorgeschiedenis kende.

Hartjesdag 1927

Bron: Beeldbank Stadsarchief Amsterdam, Internationaal Persfoto Bureau N.V.

Hartjesdag 1927Hartjesdag 1927

Hertus

Gouw stelt dat de oorsprong van Hertjesdag bij een Germaans feest ter ere van de godin Hertus gevonden kan worden, ‘Hertusdag’. De godin werd geëerd met vreugdevuren en door vrouwen en meisjes die gekleed als Hertus door de straten trokken. De dag waarop Hartjesdag, daarvoor Hertjesdag, werd gevierd, viel ook in dezelfde tijd als waarin het feest ter ere van Hertus werd gevierd, aan het einde van de oogst. Gouw gaat zelfs nog verder terug dan de Middeleeuwen en wijst op de beschrijvingen van de Romeinse historicus Tacitus over het feest van Hertus, waarin een houten tempel op de plaats waar nu Haarlem ligt, wordt genoemd. “En als men zoo’n groepje opgeschikte meisjes op Hertjesdag zingende ziet rondtrekken, heeft dit niets, dat aan een jagtpartijd doet denken, maar zou ’t vrij wel kunnen dienen als prentje bij een beschrijving van ’t Hertusfeest”, aldus Gouw.

Algemene politieverordening bestemd voor Hartjesdag 1895

Bron: Collectie Stadsarchief Amsterdam: tekeningen en prenten, Alfaro

Algemene politieverordening bestemd voor Hartjesdag 1895Algemene politieverordening bestemd voor Hartjesdag 1895

Afnemende festiviteiten

In de achttiende en negentiende eeuw werd Hartjesdag uitbundig gevierd met kermissen en verkleedpartijen, waarbij veel werd gedronken. Mannen dansten verkleed als vrouwen op het Haarlemmerplein en in de Jordaan. Later waren er ook steeds meer vrouwen die als mannen verkleed hetzelfde deden. Er werden vuurtjes gestookt en kinderen verzamelden geld voor het vuurwerk dat ’s avonds werd afgestoken. In de loop van de negentiende eeuw werd er in verband met een nieuwe moraal voor ‘middenburgers’ en binnen een beleid van het disciplineren van het ‘gewone volk’ politie in stelling gebracht tegen de uitbundige festiviteiten. De volwassen feestvierders bleven steeds vaker weg, maar aandacht en feestvierders waren er nog genoeg. Dit verdween toen eind jaren twintig van de twintigste eeuw de agenten met wapens de feestvierder van de straat mochten weren, er een alternatieve viering werd voorgesteld en de Duitse bezetter de gehele feestdag in 1943 verbood.

Hartjesdag 2007

Hartjesdag 2007 op de Zeedijk en omgeving. Parade van verklede mensen. Bron: Beeldbank Stadsarchief Amsterdam, vervaardiger: Martin Alberts

Hartjesdag 2007Hartjesdag 2007

Nieuw leven bij Zeedijk

Na de oorlog werden er op Hartjesdag op enkele plekken in Amsterdam nog wel eens een vuurtje gestookt, maar dit verdween geleidelijk. Het was Buurtvereniging Zeedijk die in 1997 nieuw leven in de feestdag wist te blazen. Ze wilden de omgeving van Zeedijk, waar toen steeds minder mensen wilden wonen, zo uit het slop halen en promoten. Vanaf ditzelfde jaar vindt er ook een verkiezing plaats voor de meest origineel verklede man en vrouw, ook wel de ‘Hartjes van de Zeedijk’. De festiviteiten namen weer toe en zijn sindsdien een meerdaags verkleedfeest. In 2009 werd de Stichting Hartjesdagen opgericht die nog steeds achter de organisatie van de gegroeide festiviteiten staat.

Geschreven door Liza Koppenrade

Bronnen

Wereld Feesten Almanak. (z.d.). Hartjesdagen. Geraadpleegd op 13 mei 2015, via: http://www.beleven.org/feest/hartjesdag

Ter Gouw, Jan. (1871) De volksvermaken. Haarlem: Erven F. Bohn. Geraadpleegd op 13 mei 2015, via: http://www.dbnl.org/tekst/gouw002volk01_01/gouw002volk01_01_0015.php

Stichting Hartjedagen. (z.d.). Historie. Geraadpleegd op 13 mei 2015, via: http://www.stichtinghartjesdagen.nl/index.htm

De Jager, Jeff. (2001). Rituelen. Nieuwe en oude gebruiken in Nederland. Utrecht: Het Spectrum. Geraadpleegd op 13 mei 2015, via: http://www.jefdejager.nl/lijnenenbreuken.php

Publicatiedatum: 13/05/2015

Aanvullingen

Vul deze informatie aan of geef een reactie.

Plaats een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Vereiste velden zijn gemarkeerd met *. Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.