Haarlemmerplein, een Amsterdams wagenplein

Op dit plein was het vanaf de zeventiende eeuw een drukte van belang. Reizigers uit de richting van Haarlem kwamen hier aan en zochten een stal om ‘knol, koets en kar’ achter te laten. Reizigers konden hier ook terecht voor bijvoorbeeld een nieuw zadel en een wagenreparatie of, om bij te komen van de reis, voor een kan bier in een van de kroegen.

Stadsuitleg van 1610-1613

Het plein behoorde tot het gebied waarmee Amsterdam tijdens de stadsuitleg van 1610-1613 werd uitgebreid. Hier moest een standplaats voor wagens komen, bepaalde het stadsbestuur. In 1615 werd ook de Haarlemmerpoort gebouwd, de voorloper van de Willemspoort uit 1840 die er nu te zien is. Door een conflict tussen het stadsbestuur en grondspeculanten duurde het maar liefst dertig jaar voor de percelen aan het plein werden volgebouwd.

Het plein in de eerste helft van de zeventiende eeuw.

Op dit detail van een kaart van Balthasar Florisz. van Berckenrode uit 1625 is de beginfase van het plein te zien. De bedrijvigheid is al zichtbaar, maar het stadsbestuur blijkt nog niet ver gevorderd met de verkoop van kavels in de buurt.

Het plein in de eerste helft van de zeventiende eeuw.Het plein in de eerste helft van de zeventiende eeuw.

Opgraving van zeventiende-eeuwse huizen

Het zeventiende-eeuwse huizenblok waarin op de afbeelding nog maar één huis is ingetekend, is in 1971 gesloopt om ruimte te maken voor een (nooit gebouwde) snelweg. In 1999-2000 hebben archeologen dertien huizen uit de zeventiende eeuw opgegraven. Daaronder lag de vroeg-zeventiende-eeuwse ophogingslaag van brokken klei en veen, aangebracht om het terrein bouwklaar te maken. Deze laag lag op de natuurlijke ondergrond: klei afgezet door het IJ en een dik pak veen.

Opgravingsfoto met de resten van een zeventiende-eeuwse fundering en een beerput.

Opgravingsfoto met de resten van een zeventiende-eeuwse fundering en een beerput.Opgravingsfoto met de resten van een zeventiende-eeuwse fundering en een beerput.

Beerputten

Van de dertien opgegraven huizen zijn twaalf bijbehorende beerputten gevonden. De beerput, een ingegraven ton of kuil die als wc en afvalput werd gebruikt, zegt veel over het leven van de bewoners van het bijbehorende huis. Uit analyse van de inhoud weten we dat de bewoners financieel redelijk bemiddeld waren. Voorwerpen die herinneren aan de functie van het plein zijn onder meer een deel van een wagenwiel, een ruiterspoor en stukken tuigleer.

Een ruiterspoor, een van de vondsten uit de beerputten.

Een ruiterspoor, een van de vondsten uit de beerputten.Een ruiterspoor, een van de vondsten uit de beerputten.

Etensresten

De inhoud van de beerputten bestond ook uit etensresten zoals botjes, zaden en pitten. Analyse hiervan geeft inzicht in de voorkeuren van de bewoners. Zo werden in een aantal beerputten mossels en oesterschelpen gevonden, terwijl deze niet vertegenwoordigd bleken in een andere put. Daar werden juist graten van vele verschillende soorten vis gevonden, en afgaande op de vondst van veel ribben en werveldelen van rund, varken en schaap, hielden de gebruikers van die beerput wel van een kotelet.

Enkele van de aardewerkvondsten die uit de beerputten tevoorschijn kwamen.

Enkele van de aardewerkvondsten die uit de beerputten tevoorschijn kwamen.Enkele van de aardewerkvondsten die uit de beerputten tevoorschijn kwamen.

In de twintigste eeuw, toen paard en wagen plaats maakten voor auto’s en vrachtwagens, bleef het plein nog geruime tijd in het teken staan van vervoer. Nu herinneren aan de zuidkant van het plein een kleine garage en een winkel voor smeermiddelen nog aan de oorspronkelijke functie van een wagenplein.

Publicatiedatum: 09/06/2011