Oneindig Noord-HollandBeleef de geschiedenis van jouw provincie

Abracadabra! De bekendste goochelaars uit Noord-Holland

Als volwassene geloof je meestal niet meer in magie. Totdat een goede goochelshow je laat twijfelen. Al eeuwenlang laten goochelaars hun publiek versteld staan met onverklaarbare trucs en illusies. De vingervlugge artiesten traden op tijdens jaarmarkten en drukbezochte kermissen. Vanaf de negentiende eeuw verplaatsten de voorstellingen zich steeds vaker naar binnen, naar theaters en grote zalen. Maar welke bekende illusionisten kwamen uit Noord-Holland? En wat houdt het ambacht precies in?

Volgens het Woordenboek der Nederlandsche Taal (WNT) kan de oudste betekenis van het woord goochelen (ofwel guichelen) zijn geweest: ‘vreemde bewegingen met het lichaam, de ledematen of het gelaat maken’. Volgens oude teksten was een goochelaar een kunstenmaker, die de menigte met buitelen en springen vermaakte. Hieronder vielen ook andere artiesten zoals koorddansers, toneelspelers, handlezers en zelfs ‘duivelskunstenaars’.  Goochelarij werd in één adem genoemd met tovenarij, bedrog en misleiding.

Een goochelaar werd in de volksmond ook wel aaszakspeler genoemd, vergelijkbaar met het Duitse woord taschenspieler. Hiermee werd een rondreizende artiest bedoelt, die met zijn goocheltas van plaats naar plaats trok om op kermissen zijn kunsten te vertonen. Met zijn vingervlugheid en slimme trucs wist deze ‘kermisboef’ voorwerpen spoorloos te laten verdwijnen of op wonderbaarlijke wijze weer tevoorschijn te toveren.

Een ander veelgebruikt woord voor goochelaar is illusionist, een term die in de negentiende eeuw is ontleend uit het Engels of Frans. Met zijn illusies en trucs zou de artiest zelfs ‘droombeelden’ kunnen opwekken.

Een goochelaar staat voor een tafel met allerlei voorwerpen. Terwijl de toeschouwers het spektakel bekijken maakt een dief van de gelegenheid gebruik om de beurs van een vrouw te stelen. Een handlanger met bril houdt zich gereed om met het geld op de loop te gaan. Prent van Balthazar van den Bos, naar een schilderij van Jheronimus Bosch, 1528 – 1580. Collectie Rijksmuseum, objectnummer RP-P-1892-A-17506.

Hocus pocus pilatus pas

Veel goochelaars gebruiken in hun repertoire de uitspraak hocus pocus pilatus pas. Over de herkomst van deze spreuk lopen de meningen uiteen. Volgens sommigen is de term afgeleid van oude Latijnse spreuken. Meestal was dit echter verzonnen latijn, dat vooral bedoeld was om geleerd en geheimzinnig over te komen. Een andere verklaring is dat hocus pocus pas een verbastering is van de Latijnse woorden Jocus poci pars. Deze woorden verwijzen naar ‘het spel van de tas’, waarbij de goocheltas wordt bedoeld. Het woord pars zou een verkorte vorm zijn van est paratus, wat ‘is gereed’ betekent. Goochelaars zouden bij het begin van hun optreden dan ook wel hebben geroepen: ‘Jocus poci est paratus!’ oftewel: ‘Het spel van de tas is gereed!’

Boekillustratie met een goochelaar, vervaardiger: Caspar Luyken, 1711. Collectie Rijksmuseum, objectnummer RP-P-1896-A-19368-1654.

Weer een andere verklaring verwijst naar een Amsterdamse goochelaar en jongleur uit de zeventiende eeuw. ‘Ocus Bocus’ was de bijnaam van Ribi Simson, een Joodse slager die tussen 1618 en 1628 werkte voor de Portugees-Israëlietische Gemeente Beth Jacob. Hij behoort tot de vroegst gedocumenteerde goochelaars. Het is bekend dat hij in september 1618 tien gulden betaalde voor het recht om ‘onder ’t Meelhuys’ zijn goochelkunsten te vertonen. Daarna trad hij regelmatig op tijdens jaarmarkten en kermissen.  Zijn artiestennaam zou hij hebben gebaseerd op hocus pocus of een variant daarvan. Toch is het onwaarschijnlijk dat hij de bedenker was van de populaire goochelaars term, aangezien de spreuk al sinds de veertiende eeuw in gebruik was.

Goochelaar treedt op voor publiek op kermis. Vervaardiger: Carel Frederik Bendorp (I) (vermeld op object), 1782. Collectie Rijksmuseum, objectnummer RP-P-1935-431.

Okito en Hans Klok

Van oudsher heeft goochelen veel kenmerken van een traditioneel ambacht. Goochelaars moeten jarenlang oefenen op vingervlugheid, zoals het onzichtbaar laten verdwijnen van munten of speelkaarten. Kennis en geheimen worden vaak van generatie op generatie doorgegeven. Een voorbeeld hiervan is de joodse goochelaar Theo Bamberg (1875-1963), die vooral bekend werd onder de artiestennaam ‘Okito’.

Bamberg werd geboren in Amsterdam en het goochelen werd hem met de paplepel ingegoten. Daarnaast hield hij zich bezig met pantomime en schaduwspel. Op achttienjarige leeftijd begon hij in Berlijn met een act in Japanse stijl. Hier trad hij samen op met een komiek die zijn gezicht zwart schminkte: ‘Okito & Polising’. Eenmaal terug in Nederland veranderde hij zijn show in een Chinese act, maar hield de artiestennaam. Aan het begin van de twintigste eeuw reisde hij met deze show de hele wereld over. Okito was de eerste goochelaar die erin slaagde om een voorwerp te laten zweven. Ook is hij bekend geworden met de zogenaamde Okito Coin Box: een populaire goocheltruc met een doosje en munten. Naast zijn optredens schreef hij een aantal boeken over zijn trucs, waaronder Okito on Magic.

Tafereelen uit de Amsterdamsche kermis, vervaardiger: Dirk Noothoven van Goor (vermeld op object), 1850 – 1881. Detail van een blad met vier circustaferelen met onder elke voorstelling een achtregelig vers. Collectie Rijksmuseum, objectnummer RP-P-OB-205.339.

In 1932 liet hij een huis bouwen in Rijswijk. Toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak, besloot hij samen met zijn vrouw te vluchten naar Latijns-Amerika. Veertien kisten met goochelspullen moest hij achterlaten. Na een tournee door Zuid-Amerika en Mexico vestigde hij zich uiteindelijk in Chicago. Daar bleef hij wonen tot aan zijn dood in 1963.

Veel goochelaars bedenken, ontwerpen en maken hun eigen trucs en rekwisieten. Dat gold ook voor Bamberg. Toch was het wel heel bijzonder dat Hans Klok, de bekendste illusionist van Nederland, onverwacht enkele verhuisdozen erfde met daarin magisch materiaal, maar met name persoonlijke voorwerpen en foto’s van Bamberg. Sommige van zijn trucs zijn later nogmaals uitgevoerd door bekende illusionisten, zoals David Copperfield en Hans Klok zelf.

De zwevende kogel van metaal. Een truc van de legendarische goochelaar Okito. (Nederlander Theo Bamberg die geschminkt / vermomd als Chinees onder de naam Okito optrad). 1933 of eerder. Fotograaf: Seldow, W. / Spaarnestad Photo (05887). Nationaal Archief, Bestanddeelnummer 155051.

Houdini: de sensatie van Amsterdam

Als je het over goochelaars hebt, denken de meeste mensen gelijk aan Harry Houdini (1874-1926). Hij werd als Erik Weisz in Boedapest geboren en verhuisde op jonge leeftijd met zijn ouders naar de Verenigde Staten. Al op negenjarige leeftijd trad hij op als trapezeartiest, waarna hij zich ging verdiepen in de goochelkunst. Houdini zou wereldberoemd worden met zijn ontsnappingstrucs. In 1900 stond de artiest zes maanden lang achter elkaar op het podium in het Alhambra Theatre in Londen. In deze periode groeide hij uit tot een levende legende, die vooral bekend werd onder de naam ‘de boeienkoning’.

In de jaren hierna tourde hij met zijn show door Europa en trad op in Engeland, Schotland, Duitsland, Frankrijk en Nederland. Voor zijn optredens schakelde hij lokale politieagenten in. Zij boeiden of sloten hem op in een gevangenis, waarna hij vervolgens moeiteloos ontsnapte. In januari 1903 trad Houdini – ‘de sensatie van Amsterdam’ – elke avond op in het Rembrandt-Theater. Volgens een krantenbericht werd de ‘uitbrekerskoning’ tevens opgesloten in een cel op het politiebureau aan de Halvemaansteeg. ‘Hij was geheel en al naakt en aan handen en voeten met zware ketens geboeid. Op onverklaarbare wijze bevrijdde hij zich binnen 5 minuten uit de cel. Het slot was alléén van buiten bereikbaar.’ Volgens het bericht gebeurde dit in bijzijn van de Hoofdcommissaris van Politie en verschillende leden van de pers. Na zijn Europese tour keerde Houdini als welvarende man terug naar Amerika, om in New York een groot huis te kopen.

Poster van Harry Houdini met het circus in Berlijn, 1908. Beeld via Wikimedia Commons, publiek domein.

Tijdens zijn carrière ging hij meerdere malen de strijd aan met andere goochelaars en mediums. Toen hij in juni 1902 een tournee door Nederland deed, kreeg hij een krantenknipsel toegestuurd van een vriend. De Duitse goochelaar Kleppini beweerde hierin dat hij uit Houdini’s handboeien was ontsnapt en dat hij Houdini zelf met zijn eigen boeien had weten te verslaan. Woedend reisde Houdini direct naar Essen om zijn rivaal te ontmaskeren. Vermomd als oude man nam hij plaats tussen het circuspubliek. Hij wachtte totdat Kleppini opnieuw opschepte over zijn overwinning op Houdini. Op dat moment sprong Houdini op en daagde hem uit. Kleppini ging de uitdaging aan, waarbij hij later werd vastgemaakt met de handboeien van Houdini. Wat hij niet wist, was dat Houdini de avond ervoor de combinatie had veranderd, waardoor hij zich niet kon bevrijden. Het publiek liep vol afkeer de circustent uit.

Ook wist Houdini een aantal mediums te ontmaskeren, die naar eigen zeggen contact hadden met de doden. Houdini was een groot tegenstander van het spiritisme, aangezien hij had ontdekt dat veel mediums gebruikmaakten van dezelfde trucs als goochelaars. Regelmatig ontmaskerde hij spiritisten door de ‘bovennatuurlijke verschijnselen’ goochelend na te doen. Houdini schreef zelfs een boek over deze praktijken, getiteld A Magician Among the Spirits.

Ontsnappingskist van Harry Houdini (Ehrich Weiss), Verenigde Staten, 1907. The Averbook Magic Art Museum and Library: Collection of Dr. Bruce J. Averbook, VS, via Joods Museum.

Professor Ben-Ali-Libi

Een andere bekende Joodse goochelaar en illusionist was Michel Velleman (1895-1943). Aan het begin van de twintigste eeuw trad hij in Amsterdam op onder de artiestennaam ‘professor Ben Ali Libi’(dit schreef hij zelf met streepjes ertussen). Uit de geschreven bronnen blijkt dat de ‘humoristische goochelaar’ behoorlijk populair was. Zo trad hij onder andere op voor hooggeplaatste personen, waaronder prins Hendrik en de voormalige Duitse keizer Wilhelm II. Overdag verzorgde hij optredens voor kinderen en in de avond deelde hij het podium met bekende artiesten in cabaretshows.

Toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak, woonde Velleman met zijn vrouw Anna Speijer en hun twee kinderen aan het Merwedeplein 59-II. Tijdens de oorlog werkte hij door. Zo gaf hij goochelles aan huis en publiceerde een boekje met eenvoudige goocheltrucs. Daarnaast was hij werkzaam bij de Culturele Afdeling van de Joodse Raad, een organisatie die door de Duitse bezetter was opgericht om de Joodse gemeenschap te besturen.

Op 20 juni 1943 vond in Amsterdam een grote razzia plaats, waarbij Velleman samen met zijn vrouw werd gearresteerd. Via kamp Westerbork werden zij naar het vernietigingskamp Sobibor gedeporteerd. Daar werden ze op 2 juli 1943 om het leven gebracht. Hun dochter was al voor hun arrestatie gedeporteerd en vermoord. Hun zoon Jacques was tijdens de razzia niet thuis en kon op tijd gewaarschuwd worden. Hierdoor was hij de enige van het gezin die de oorlog zou overleven. Ook na de oorlog bleef ‘Ben Ali Libi‘ bij het grote publiek bekend, mede dankzij het aangrijpende gedicht dat dichter Willem Wilmink over de goochelaar schreef.

Michel Velleman (1895-1943), alias professor Ben Ali Libi, maart 1933. Onderschrift: “Hoe doet die man dat toch? HOCUS-POCUS IN HET OUDE MANNEN- EN VROUWENHUIS.— De goochelaar Ben Ali Libi heeft den bewoners en bewoonsters van het jubileerende Oude Mannen- en Vrouwenhuis aan den Amstel te Amsterdam een heerlijken middag bezorgd. Vol aandacht en in stijgende verbazing volgden de oudjes zijn handelingen en hoewel zij zich de verrassende resultaten daarvan maar niet begrijpen konden, amuseerden zij zich kostelijk.” Beeld via Wikimedia Commons, publiek domein.

Tentoonstelling in het Joods Museum

Meer weten? In de tentoonstelling Abracadabra in het Joods Museum ontmoet je iconische goochelaars als Harry Houdini, Horace Goldin en Alexander en Adelaide Herrmann. In de tijd van technologische vernieuwing ontwikkelen ze hun eigen trucs en acts. Verdwijnen, ontsnappen, zweven, gevaarlijke illusies, hoe werkt dat? In de tentoonstelling neem je een kijkje achter de schermen. Je kunt ook zelf met deze trucs aan de slag: zaag je moeder door of laat je broertje verdwijnen. Hans Klok, de bekendste illusionist van Nederland en omstreken, gaat je erbij helpen. De tentoonstelling is gemaakt voor jong en oud. Abracadabra is te zien van 25 september 2026 tot en met 29 maart 2027 in het Joods Museum.

Hans Klok met een historische afbeelding van Harry Houdini. Foto: Jeroen Bont / BidiBidi.Studio, via Joods Museum.

Auteur: Judith van Amelsvoort

Bronnen:

Publicatiedatum: 19/11/2026

Aanvullingen

Vul deze informatie aan of geef een reactie.

Plaats een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Vereiste velden zijn gemarkeerd met *. Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.