Oneindig Noord-HollandBeleef de geschiedenis van jouw provincie

Historisch Centrum Amsterdam-Noord (HCAN): het ‘geheugen van Noord’

Historisch Centrum Amsterdam-Noord (HCAN) fungeert als het ‘geheugen van Noord.’ De redactie van Oneindig Noord-Holland ging bij dit door vrijwilligers gerunde centrum op bezoek.

Allereerst vragen we voorzitter Jeannette van der Stelt en medebestuurder Martin Driezen wat we vooral over de geschiedenis van Amsterdam-Noord moeten weten. “De meeste Amsterdammers weten wel dat aan de Noordkant van het IJ galgenpalen hebben gestaan,”gaat Jeannette van start, “maar in de rest van de stad bestond toch vaak het beeld dat Noord één grote  woestenij was.” “Noord werd altijd gezien als het einde van de wereld,” voegt Martin, die in Noord is geboren en getogen, er aan toe. “Alleen voor een zondags uitje naar het Tolhuis stak de Amsterdammer het IJ over; voor de rest had je er niks te zoeken.”

“In 1972 kwam ik op een woonboot  vlakbij de NDSM-werf wonen,” vervolgt Jeannette. “Mijn vrienden zeiden: ‘Gaan jullie naar Noord? Daar wil je toch niet dood gevonden worden.’ Noord was toch vooral vervuilende industrie en er woonden enkel communisten en arbeiders met een grote mond.”

De laatste jaren is dat beeld van Noord wel wat gekanteld, al was het maar door de feesten die op de NDSM-werf en op andere plekken in Noord worden gegeven. “Het is een uitgaansgebied geworden. Dat was het  midden negentiende eeuw ook al bij de Tolhuistuin vlakbij het IJ, met een kaatsbaan en speelgelegenheid voor kinderen.”

Historisch Centrum Amsterdam-Noord (HCAN) wordt door vrijwilligers gerund: van links naar rechts Louise Brinkhorst en Jan Botman, die de bibliotheek verzorgen, voorzitter Jeannette van der Stelt en medebestuurslid Martin Driezen. Foto: Arnoud van Soest.

Het afvalputje

Amsterdam had weinig op met Noord en daardoor voelden de Noorderlingen zich behandeld als het afvalputje van de stad. Jeannette: “Als Amsterdam iets kwijt wilde, dan ging het naar Noord. Ketjen, een chemische fabriek, komt uit de binnenstad, maar ook de vuilverbranding kwam naar Noord en de elektriciteitsfabriek met zijn acht schoorstenen. Die bedrijven wilden maar wat graag verkassen, want ze kregen de grond in eigendom.”

Wat nu Amsterdam-Noord is, bestond eeuwenlang uit een zestal dorpen: Zunderdorp, Durgerdam, Ransdorp, Holysloot, Schellingwou en Buiksloot. In 1921 werden die dorpen bij Amsterdam gevoegd. “Amsterdam kampte met krotwoningen en er was woningnood,” legt Martin uit. “Door die dorpen bij de stad te trekken kwam er ruimte om tuindorpen aan te leggen.”

Stichting HCAN, die in 1984 werd opgericht, is een documentatiecentrum voor Amsterdam-Noord en werkt nauw samen met het Amsterdamse Stadsarchief. Belangstellenden kunnen er terecht met vragen over de geschiedenis van hun buurt, maar ze komen ook regelmatig langs met fotoboeken en andere spulletjes als ze weer eens een zolder hebben opgeruimd. Jeannette: “Dan krijgen wij de fotoboeken, waar wij dan weer de foto’s van Noord uit zeven. Vaak vertellen ze ook iets over hun familie in Noord en dat koesteren we, want daarmee kunnen we de geschiedenis bij de mensen brengen.”

In 2019 hield HCAN een tentoonstelling over 100 jaar Van der Pekbuurt, waarbij het interieur van de melkwinkel in de Begoniastraat 6 werd gereconstrueerd. Foto: F. Prior.

Van der Pekbuurt

Het historisch centrum houdt ook regelmatig tentoonstellingen. Eén daarvan ging over de Van der Pekbuurt en vond plaats in een voormalig melkwinkeltje in de Begoniastraat 6, dat een nog vrijwel authentiek interieur had. Frits Prior, die het winkeltje tijdens een fietstocht min of meer had ontdekt, vond dat het niet verloren mocht gaan, want eigenaar Ymere had plannen om het samen met nog 63 woningen in de Van der Pekbuurt te renoveren en te verkopen. Prior vond dat doodzonde en legde aan Het Parool uit waarom: ‘De indeling zoals het was, de terrazzovloer, bijna al het originele houtwerk, het zit er nog allemaal in. Er zit behang van zeven uitbaters en Je kan zeggen: ouwe meuk, weg ermee, maar dit vind je nergens meer.’

Na inspanningen van de Stichting Monumenten Amsterdam-Noord (SMAN) en het HCAN werd het winkeltje een gemeentelijk monument. Pogingen om het winkeltje aan Stadsherstel te verkopen gingen niet door, maar het HCAN mocht er vanaf mei  2019 wel een tijdelijke tentoonstelling houden over 100 jaar Van der Pekbuurt. Over veertien weekenden verspreid kwamen daar maar liefst 1400 mensen op af. “Daar hebben we eindeloos veel verhalen uit de buurt opgehaald,” herinnert Jeannette zich. “Er was zelfs iemand die ons vijftig euro ‘fooi’ gaf, zo blij was hij dat wij het verhaal van de buurt, en de achtergronden van het winkeltje in de woelige tijden na WO I, vertelden.”

In 2024 hield HCAN in winkelcentrum Buikslotermeerplein een goed bezochte tentoonstelling over twee eeuwen Noordhollandsch Kanaal. Foto: HCAN.

Noordhollandsch Kanaal

In 2024 wijdde het HCAN ook een tentoonstelling in winkelcentrum Buikslotermeerplein aan 200 jaar Noordhollandsch Kanaal. De expositie trok 1500 bezoekers. “Als je in een winkelcentrum zit, zit je in de loop,” zo verklaart Martin het succes. Jeannette: “We hadden ook een mooie blikvanger in de vorm van een stoffen kameel. Die verwees naar scheepskamelen, een soort van drijvende dokken, waarmee schepen vroeger over de zandbank bij Pampus werden getild. Die zandbanken waren  de aanleiding om het Noord-Hollandsch Kanaal te graven. Het IJ was verzand en daardoor was Amsterdam steeds moeilijker bereikbaar geworden. Koning Willem I liet Jan Blanken een plan maken voor een kanaal tussen Amsterdam en Den Helder, wat een aaneenschakeling was van de ringvaarten in de polders.”

Op de Fazantenweg in Amsterdam-Noord zorgde het bombardement van 17 juli 1943 voor enorme puinhopen.. Foto: Archief Adri Karreman.

Vergisbombardementen

Noord heeft verschillende rampen gekend, zoals de watersnoodramp van 1916, maar een minstens zo grote ramp vormden de drie bombardementen in juli 1943, waarbij in totaal 206 mensen om het leven kwamen. Honderden woningen, kerken en scholen werden daarbij verwoest. Het pijnlijke was dat de bommen niet door Duitse vliegtuigen waren afgeworpen, maar door geallieerde vliegers. De bommen waren bedoeld voor de Fokkervliegtuigfabriek aan de Papaverweg, die tegen woonwijken aan lag. Fokker moest voor de Dutsers vliegtuigen repareren en assembleren. Met D-day in het verschiet wilden de geallieerden die fabriek zo veel mogelijk uitschakelen.

Door een combinatie van factoren (de Amerikaanse vliegers vlogen op zes kilometer hoogte om het luchtafweergeschut te ontwijken, ze hadden slecht zicht en de Duitse bezetter had de daken van de fabriekshallen goed gecamoufleerd), raakten de piloten gedesoriënteerd. Er waren in juli ’43 maar liefst drie bombardementen waarbij het mis ging. Op 17 juli bombardeerden de  Amerikanen, op 25 juli was het de beurt aan de Engelsen en op 28 juli gooiden de ‘Vrije Fransen’ hun bommen af. Alleen de Engelse Mitchells, die twee kilometer lager konden vliegen dan de Amerikaanse vliegende forten, lieten negen bommen op de Fokkerfabriek neerkomen, de rest van de bommen kwamen in de naburige woonwijken terecht.

Dit soort vergissingsbombardementen, die met de term friendly fire worden aangeduid , zorgde voor veel leed in de Bloemenbuurt, de Van der Pekbuurt en de buurt rondom het Mosveld. Tot in de Vogelbuurt aan de andere kant van het Noord-Hollandsch Kanaal vielen de bommen en maakten daar slachtoffers.

HCAN maakte er een boekje over, waarin  getuigenverslagen zijn opgenomen. Suus Visser, destijds 16 jaar, zat in de propvolle Ritakerk die een voltreffer kreeg. Later zal ze vertellen over de paniek die uitbrak, en het gegil. Haar moeder was nèt voor het luchtalarm afging alvast naar huis gegaan, omdat er visite zou komen. Verdwaasd liep Suus naar huis, maar dat bleek er niet meer te staan. Later die dag kon ze haar moeder in de Zuiderkerk, die als mortuarium was ingericht, identificeren omdat ze haar moeders ceintuur herkende.

Berdine van Leeuwen vertelt hoe haar broertje onder het puin terecht was gekomen en naar een ziekenhuis was gebracht. Haar moeder wist alleen niet naar welk ziekenhuis en heeft uren lopen zoeken naar haar kind. Tot ze hem in het Wilhelmina Gasthuis vond, waar haar overleden man ook naar toe was gebracht. Haar zoontje, Berdine’s broertje heeft nog drie weken geleefd.

Eén van de putdekselmonumenten van kunstenares Hester Oerlemans is aan het thema ‘friendly fire’ gewijd en ligt in de Latherusstraat. Foto via HCAN.

Misworpen

De kwestie van de ‘misworpen’ lag nogal gevoelig, omdat de bommen door vliegtuigen van bevriende naties waren afgeworpen. Pas in 2003 werden de bombardementen voor het eerst herdacht op de Noorderbegraafsplaats, die inmiddels is omgedoopt tot De Nieuwe Noorder. Sindsdien vindt daar elk jaar, op 17 juli, een herdenking plaats.

De voormalige beheerder van de begraafplaats, Karel de Beurs, nam daartoe het initiatief, in nauwe samenwerking met het HCAN. Er kwam een monument op de Noorderbegraafplaats. In 2018, 75 jaar na de bombardementen, kreeg kunstenares Hester Oerlemans van het Stadsdeel Noord opdracht om twaalf ingekleurde, gietijzeren putdeksels te ontwerpen die op pleintjes in de getroffen buurten kwamen te liggen. In de randen van de deksels staan namen van de slachtoffers. Jeannette: “Bij de eerste herdenking is een alfabetische lijst met slachtoffers gepubliceerd. Daarop staan getrouwde vrouwen onder hun meisjesnaam. Hun omgekomen man en kinderen staan elders op de lijst. Voor het kunstwerk van Hester hebben we die lijst dus gecorrigeerd, maar fouten in dergelijke lijsten zijn bijna niet te vermijden.”

Het eerste vergissingsbombardement van de Amerikanen telde 185 dodelijke slachtoffers. Deze foto is genomen in de Meeuwenlaan 259-262 waar drie huizen, waaronder een apotheek en een dokterspraktijk door bommen werden verwoest. Foto via HCAN.

Enorme impact

“Na het plaatsen van het putdekselmonument in 2018 wilde het toenmalige bestuur van Stadsdeel Noord alle herdenkingen verplaatsen naar 4 en 5 mei. Dat hebben we tegen kunnen houden, want de bombardementen hebben een enorme impact op héél noord gehad.” Martin knikt: “Vergeet niet dat Noord vooral uit kleine tuindorpen bestond en als er méér dan tweehonderd mensen om het leven komen, dan hebben veel families wel iemand verloren.”

Jeannette: “We zijn bezig met het verzamelen van verhalen, als aanvulling op de feiten die je in archieven kunt vinden. Uiteindelijk gaan we die verhalen op een website plaatsen, in navolging van het digitale monument voor de Joodse oorlogsslachtoffers.”

“Twee scholen in Noord hebben het monument op de Nieuwe Noorderbegraafplaats geadopteerd. Wij vertellen op hun school over de bombardementen in juli 1943, en wat dat allemaal voor de bewoners betekende. Als het geschiedenisproject is afgelopen,organiseren HCAN en De Nieuwe Noorderbegraafplaats voor de scholen een eigen herdenking, net als de algemene herdenking op de 17e juli, met een toespraak van een stadsdeelbestuurder, een krans en een trompetter.”

“Het publiek bij de jaarlijkse herdenking op 17 juli verandert, omdat steeds meer ooggetuigen niet meer leven,” legt Jeannette uit. “Nu komen hun kinderen, en die vertellen over het stempel dat de bombardementen op hun jeugd heeft gezet. Sinds zo’n twee jaar komen op die 17e juli ook erfgoeddragers van de stichting ‘Oorlog in mijn buurt.’ Ze vertellen het verhaal van een ooggetuige die ze hebben geïnterviewd. Het is een verhaal uit de eerste hand en zo zorgen de schoolkinderen er voor dat het niet wordt vergeten. Ze lopen ook mee langs de tien graven van het Stenen Monument, om bloemen te leggen op het graf van de slachtoffers.”

Meer informatie over Historisch Centrum Amsterdam-Noord is hier te vinden.

Auteur: Arnoud van Soest

Publicatiedatum: 16/11/2026

Aanvullingen

Vul deze informatie aan of geef een reactie.

Plaats een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Vereiste velden zijn gemarkeerd met *. Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.