De Michaelskerk is het oudste gebouw op Wieringen. Zowel het kerkgebouw als de toren zijn gebouwd in de Romaanse stijl. Het brede eenbeukige schip, de circa 80 cm dikke muren, de kleine rondboogvensters en de forse vierkante toren zijn kenmerkend voor deze stijl. De bouwvorm wijst erop dat het schip van de kerk al rond 1100 gebouwd moet zijn.

Het is namelijk volledig opgetrokken uit tufsteen, een natuursteensoort. Vanaf de dertiende eeuw ging men in baksteen bouwen. De toren is jonger dan het schip en dateert uit de dertiende eeuw. De bakstenen spits is er weer later opgezet, vermoedelijk in de zeventiende eeuw. Al ruim voor 1100 was er een kerk in Oosterland. We weten dit uit de oudste bewaard gebleven documenten over Wieringen waarin sprake is van een tweetal kerken op Wieringen in de negende eeuw, al weten we niet exact waar die stonden.

Gezicht op het dorp Oosterland te Wieringen. Vervaardiger: Theodorus de Roode (vermeld op object), 1789 – in of na 1801. Collectie Rijksmuseum, objectnummer RP-P-AO-7-72-2.

Achtkantige kerktoren

De kerk, oorspronkelijk katholiek en gewijd aan de heilige Michaël, beschermer tegen het kwaad, is meermalen verbouwd en gerestaureerd, waaronder in de negentiende eeuw door Pierre Cuypers, architect van het Rijksmuseum in Amsterdam. Bij de laatste restauratie (1990–1994) is ervoor gekozen de kerk zoveel mogelijk in de originele staat terug te brengen en te herbouwen. Hierbij is ook het Romaanse koor, dat geheel verdwenen was, op de oorspronkelijke fundering van zwerfkeien herbouwd. Opvallend is de gemetselde achtkantige spits van de kerktoren, een van de weinigen in zijn soort in Nederland.

De Michaëlskerk in Oosterland, 2022. Beeld via Wikimedia Commons, vervaardiger: RomkeHoekstra, CC BY-SA 4.0.

Geuzenaanvoerder

Een van de bezienswaardigheden in de kerk is het grote, met zilver beslagen zwaard van edelman en geuzenaanvoerder Willem Bloys van Treslong die aan het begin van de Tachtigjarige Oorlog (1568–1648) tegen de Spanjaarden strijdt. In maart 1572 raakt Bloys van Treslong met drie van zijn schepen vastgevroren in het ijs bij Wieringen. Na een strooptocht over het eiland komen zijn manschappen tegenover een legertje woedende Wieringer boeren te staan, die zeventien van hen doden.

Treslong komt verder in het nauw als zijn schepen worden belaagd door Spaanse soldaten. Hij vindt de Wieringers bereid zijn schepen los te hakken uit het ijs – in ruil voor zijn erewoord dat hij hen nooit meer lastig zou vallen. Als onderpand voor die belofte moet hij zijn zwaard achterlaten. Treslong ontkomt en voert kort daarna, op 1 april, de watergeuzen aan bij de bevrijding van Den Briel.

Portret van de zeeofficier Willem Bloys van Treslong. Vervaardiger: Johannes Wierix, 1559 – voor 1585. Collectie Rijksmuseum, objectnummer RP-P-1898-A-20672.

Ondergronds gangenstelsel

Het verhaal dat de kerk via een ondergronds gangenstelsel verbonden zou zijn geweest met het klooster van Vatrop, is nooit bewezen. Er bestaan geen overblijfselen of sporen van een dergelijke gang noch van een klooster in het naburige Vatrop, een van de oudste woonkernen van Wieringen.

Het plafond van de kerk in Oosterland. Beeld via Wikimedia Commons, vervaardiger: Linktoevoeger, CC BY-SA 4.0

Houten voorganger van de huidige kerk

De meest recente restauratie bracht echter de resten van een oudere kerk onder de huidige aan het licht. Tijdens opgravingen ten behoeve van de reconstructie van het koor werden de resten gevonden van een houten kerkje, mogelijk uit de negende eeuw. In 1828 is het koor afgebroken. Bij een restauratie onder leiding van Cuypers werd een groot deel van het tufsteen vervangen.

Dit tufsteen werd bij een volgende restauratie in de jaren negentig van de vorige eeuw weer vervangen door een soort die dichter bij het origineel aansloot. De tufstenen die door Cuypers waren aangebracht werden gebruikt voor de reconstructie van het verdwenen koor. Hiervoor werd de crypte uitgegraven en ontdekte men de resten van een oudere kerk.