De twaalf wandelingen hangen ze op aan voorwerpen uit de rijke collectie van het Amsterdam Museum, dat dit jaar honderd jaar bestaat. Dat is aardig, maar die honderd objecten bevinden zich veilig in het Collectiecentrum van het museum en het museum zelf wordt momenteel verbouwd, dus die objecten krijgen we voorlopig niet te zien.

Maar dat is niet erg, want in deze wandelgids gaat het vooral om de verhalen achter die objecten. Samen vormen ze een breed scala aan wetenswaardigheden, met veel oog voor architectuur,  sociale geschiedenis en hier en daar een kritische blik op ons koloniale verleden. Bovendien beperken de auteurs zich niet alleen tot de historische binnenstad, maar maken ze bijvoorbeeld ook een rondje om de dertig meter diepe Sloterplas, die zo diep is omdat daar zand is gewonnen voor woningbouw in de Westelijke Tuinsteden.

Ook een betrekkelijk nieuwe wijk als de Houthavens komt aan bod, terwijl ook ruime aandacht wordt besteed aan Noord, de Oostelijke Eilanden en Zuidoost. Uiteraard komt ook de Watergraafsmeer aan bod, waar zich het Darwinplantsoen bevindt, dat volgens de Engelse kwaliteitskrant The Guardian ‘één van de mooiste tuinen van Europa’ is. Tevens zijn er wandelingen met een thema, zoals die over queer en joods Amsterdam. Queer is iedereen die niet hetero is.

Michael Jackson

De auteurs betreden niet alleen gebaande paden, maar verwerken allerlei aardige weetjes in hun wandelingen. Nooit geweten dat Michael Jackson op 2 februari 1979 naar de Rivierenbuurt kwam om de feestelijk opening van het vernieuwd De Mirandabad op te luisteren, ook al kwam hij dan als onderdeel van de Jackson 5.

Of neem de Sint Luciënsteeg vlakbij het Amsterdam Museum, dat nu wordt verbouwd. Je gaat toch aandachtiger naar die gevelstenen kijken als je weet dat ze zijn gebruikt in een tijd dat er nog geen huisnummers waren. Aan zo’n gevelsteen kon je een huis herkennen. Je woonde bijvoorbeeld in de Pauw, als je een ijdeltuit was of in de Wildeman, als je na een paar biertjes graag met iemand op de vuist wilde.

In de Sint Luciensteeg, bij de ingang van het voormalige Burgerweeshuis (Amsterdam Museum) hangen gevelstenen aan de muur waarmee je huizen kon herkennen in een tijd dat huisnummers nog niet bestonden. Foto: Floor van Spaendonck en Gijs Stork.

De wandeling door de binnenstad doet ook het Rijksmuseum aan, waar je in het gewelfde dak van de onderdoorgang nog een gleuf kunt zien zitten, waardoor het doek van de Nachtwacht in de oorlog het museum kon verlaten, om zo uit handen van de nazi’s te blijven. Rembrandts meesterwerk werd aanvankelijk naar Kasteel Radboud in Medemblik gebracht, ging vervolgens naar een kunstbunker bij Castricum, maar toen de kust door de aanleg van de Atlantikwal te gevaarlijk werd, verhuisde het schilderij weer naar Heemskerk, om uiteindelijk in de grotten van de Sint-Pietersberg bij Maastricht te belanden. In juni 1945 werd het doek per binnenschip naar Amsterdam teruggebracht en een maand later hing het weer op de vertrouwde plek in het Rijksmuseum.

Het opgerolde doek van de Nachtwacht werd tijdens WO II op verschillende plaatsen in veiligheid gebracht, waaronder schuilkelders in Castricum en Heemskerk, om uiteindelijk in de grotten van de Sint-Pietersberg bij Maastricht te belanden. Collectie Rijksmuseum. Beeld via Wikimedia Commons, publiek domein.

Kerk gebombardeerd

We steken het IJ over naar Amsterdam-Noord, waar ooit veel zware industrie was gevestigd, die door geallieerde vliegtuigen regelmatig werd bestookt. Dat ging ook wel eens gruwelijk mis, met name op 17 juli 1943 toen de Sint-Ritakerk afgeladen vol was toen een priester zijn 25-jarig jubileum vierde. Paniek alom toen zich een zware bom door het dak boorde, die eigenlijk was bedoeld voor  de nabij gelegen Fokkerfabrieken. In totaal kwamen bij dit bombardement, waarbij niet alleen de kerk werd getroffen, maar ook de omliggende straten, 206 mensen om het leven.  Bronzen putdeksels herinneren  aan die tragische gebeurtenis.

Dat aan de noordkant van het IJ vanaf de 14^e eeuw veroordeelden werden opgehangen, ter afschrikking, is algemeen bekend, maar het komt toch een stukje dichterbij als je leest dat het Galgenveld zich op de plek bevond waar nu filmcentrum Eye staat. Het zal je filmbezoek niet meteen verpesten, maar je gedachten zullen allicht even afdwalen nu dat eenmaal weet.

Elk jaar vindt in de wintermaanden in Tuindorp Oostzaan, in Amsterdam-Noord , een lichtfestival plaats, waarbij bewoners hun huis en voortuin met lichtobjecten versieren. Foto: Floor van Spaendonck en Gijs Stork.

Tuindorp Oostzaan

Gezelliger wordt het in Tuindorp Oostzaan, ook in Noord, waar in de wintermaanden een hartverwarmend en gratis toegankelijk lichtfestival plaatsvindt. Menig huis en menige voortuin is dan met kerstlampjes en verlichte figuren versierd, wat een sprookjesachtige aanblik biedt. Het is in deze wijk overigens niet altijd zo gezellig geweest, want op 14 januari 1960 brak een dijk van het Zijkanaal door en stroomde ijskoud water de wijk in. Duizenden wijkbewoners moesten per boot worden geëvacueerd.

Dat de verhalen misschien nog wel belangrijker zijn dan wat je tijdens de wandeling kunt zien, blijkt bijvoorbeeld uit de wandeling door queer Amsterdam, want de legendarische IT-club in de Amstelstraat of  het eerste Surinaamse restaurant in de Reguliersbreestraat komen weliswaar voorbij, maar zijn allemaal verdwenen. En als je een wandeling maakt wil je natuurlijk ook wel wat graag wat zien, maar dat is een kleinigheid, want de gids biedt méér dan genoeg interessant leesvoer, opgesierd met fraaie foto’s die door de auteurs zelf zijn gemaakt. En het brengt je zeker op ideeën om de stad nu eens goed te verkennen.

Amsterdam door Gijs & Floor, 12 wandelingen langs 100 verhalen uit het Amsterdam museum is gemaakt door Floor van Spaendonck en Gijs Stork. ISBN 9789493319639,€ 22,50.

Auteur: Arnoud van Soest