Het oudste schrift van het Gooi

Op de Westerheide bij Hilversum werd begin jaren '60 een aardewerkscherfje uit de Romeinse tijd gevonden. In de scherf zijn enkele letters gekerfd, waarschijnlijk onderdeel uitmakend van de naam van de eigenaar van de pot of beker. De letters vormen het oudst bekende schrift uit regio 't Gooi.

Romeinse aardewerkscherf met ingekraste letters, 3e/4e eeuw.

Foto: A. Cruysheer.

Romeinse aardewerkscherf met ingekraste letters, 3e/4e eeuw.Romeinse aardewerkscherf met ingekraste letters, 3e/4e eeuw.

Runenschrift?

In 1963 werd door de heer H. Schone op de akker op de Aardjesberg van het Goois Natuurreservaat een aardewerkscherfje gevonden van een Romeinse pot of beker. Het wandscherfje is gedateerd in de derde of vierde eeuw. In de scherf leken ‘runentekens’ te zijn gekerfd die in de jaren ’60 binnen de universiteiten van Amsterdam en Groningen voor de nodige ophef zorgden. In 1980 verscheen een Duitstalig artikel met de titel ‘Eine neue Runeninschrift in den Niederlanden?’. De terughoudende conclusie uit dit artikel luidde dat het wellicht beter was te spreken van ‘runenähnlichen Ritzungen’ (rune-achtige krassen). In 2008 nam archeoloog Anton Cruysheer in het kader van een onderzoek naar Romeinse vondsten uit het Gooi hierover contact op met de Nederlandse runenspecialist, Tineke Looijenga van de Rijksuniversiteit Groningen. Zij bevestigde wat reeds werd vermoed: het betrof wel degelijk letters en wel van het Latijnse schrift. Te zien zijn twee Latijnse letters, de A en de L en achter de L een klein kruisje.

Romanisering ten noorden van de Limes

De letters op de Romeinse pot zijn tot nu toe de oudste aanwijzing voor geletterdheid en romanisering van in het Gooi. Romanisering staat hierbij voor het overnemen van de Romeinse cultuur en godsdienst; inclusief kleding, geldgebruik, bouwkunde, wetenschap, mode en meer. Dit is zeer interessant omdat het Gooi in de Romeinse tijd volgens de Romeinen behoorde tot het ‘Barbaricum’, het niet-gecultiveerde gebied boven de noordgrens van het immens grote Romeinse rijk. Deze grens werd gevormd door de ‘Limes’. Dit was een weg die de Romeinse forten langs de Donau en Rijn met elkaar verbond en doorliep in Engeland via de Hadrian’s Wall, een muur die uit veiligheidsoogpunt door Romeinse soldaten dwars door het noorden van Engeland was gebouwd.

De archeologische vondsten in het Gooi wijzen erop dat hier gedurende de Romeinse tijd mensen woonden en dat de Romeinse invloedssfeer mogelijk ook voorbij de Limes aanwezig was. Vermoedelijk onderhielden de bewoners van het Gooi intensieve (handels)contacten met de legioensoldaten in de Romeinse forten langs de Rijn, waaronder het fort bij Vechten. Dit beeld wordt bevestigd door onderzoek naar andere Romeinse vondsten uit het Gooi, vooral munten.

Griekse slaven

De vraag is waarom iemand destijds letters in een pot of beker heeft gekrast. Uit onderzoek blijkt dat dit meestal een persoonsnaam betreft aan wie het aardewerk toebehoorde. Op het Gooise scherfje staan te weinig letters om er een complete naam uit te reconstrueren, maar in Engeland zijn volledige namen op potten en bekers teruggevonden. Dit bleken verrassend genoeg Griekse namen te zijn, geen Romeinse. Waarschijnlijk komt dit, omdat daar Griekse slaven werden geïmporteerd.

Er is te weinig bewijs om met zekerheid te kunnen zeggen dat de Gooise pot met ingekraste naam ook van een Griekse slaaf was, maar het is wel mogelijk. Mensen schreven de naam van een slaaf op een stuk aardewerk, zodat ze niet uit dezelfde pot zouden eten of drinken. Bovendien kon men door het toewijzen van een gebruiksvoorwerp aan een slaaf hem of haar hier ook verantwoordelijk voor houden.

Publicatiedatum: 30/12/2011