Een woning om trots op te zijn, voor iedereen

De Kastanjestraat in Haarlem-Noord, waar de zuil staat, kwam tot stand rond 1920. Het was een onderdeel van een veel grotere bouwcampagne die in die tijd, de jaren’ 20 op gang kwam, met name door de inzet van woningbouwverenigingen die tot doel hadden om kwalitatief goede woningen te bouwen die voor iedereen beschikbaar zouden zijn. De woningwet van 1901 had al paal en perk gesteld aan het uitbuiten van huurders en het verhuren van krotwoningen, maar een grootschalige bouw van nieuwe sociale woningen kwam echter pas rond 1920 op gang toen de overheid de bouw van deze woningen ook mede ging financieren.

De Nederlandse samenleving was opgedeeld in verschillende ‘zuilen’ en elke zuil had dan ook een eigen woningbouwvereniging. Er kwamen protestantse woningen, katholieke woningen en de huizen rondom de Kastanjestraat werden gebouwd door de socialisten. Deze woningbouwvereniging maakte bovendien gebruik van een nieuwe ontwerpstijl die rond 1920 furore maakte, met name onder socialistische architecten, kunstenaars en opdrachtgevers: De ‘Amsterdamse School’. Het was een moderne stijl die de gemakken van moderne, lichte en technisch vernieuwende woningbouw combineerde met expressieve vormen, ambachtelijke details en herkenbaar beeldhouwwerk. Het ideaal was duidelijk; Een sociale woning moest gewild zijn. Een woning om trots op te zijn, voor iedereen.

Alhoewel het wijkje rondom de Kastanjestraat in Haarlem niet zo expressief was als sommige bouwprojecten in Amsterdam, voldeed het toch aan de belangrijkste kenmerken van het sociale ideaal. Daar hoorde kunst bij. Kunst voor de socialistische ‘zuil’ en hier komt Hendrik van den Eijnde (1869-1939) om de hoek kijken.

Portret van de beeldhouwer Hendrik van den Eijnde, geschilderd door Hendrik Jan Wesseling (1881-1950), 1901. Beeld via Wikimedia Commons, publiek domein.

Een Haarlemse ambachtsman

Hendrik van den Eijnde werd op 29 november 1869 geboren in Haarlem in een katholiek gezin. Hij leerde het vak van beeldhouwer in een tijd dat het katholicisme belangrijk was in Haarlem en omstreken en bovendien werden er veel nieuwe kerken en andere katholieke gebouwen gerealiseerd. Hendrik werkte de eerste 20 jaar van zijn loopbaan vooral voor ateliers die beelden en andere architectonische details voor deze kerken maakten. Hij was bedreven in de onder katholieken populaire neo-gotiek en andere neo-stijlen. Geheel in de gedachte van middeleeuwse bouwbedrijven waren de beeldhouwers ambachtslieden die als anonieme arbeiders bijdroegen aan een gezamenlijk bouwwerk. Een totaalkunstwerk dat verheven was boven de individuele kunstenaars.

Toch was Van den Eijnde zeker ook geïnteresseerd in andere artistieke stromingen. Hij was lid van de Haarlemse kunstenaarsvereniging KZOD waar hij rond 1900 kennis maakte met de zogenaamde ‘Nieuwe Kunst’. Een weelderige en fantasievolle stijl die in internationale varianten bekend stond onder de namen ‘Art Nouveau’ en ‘Jugendstil’. Tegelijkertijd bezocht hij regelmatig het toenmalige Koloniaal Museum in Paviljoen Welgelegen, waar hij geïnspireerd raakte door Aziatische kunst, onder andere uit Indonesië.

Het Scheepvaarthuis in Amsterdam, kort na de bouw, ca.1920. Afbeelding: Stadsarchief Amsterdam, Afbeeldingsbestand ANWU01749000013.

Twee beelden bij de ingang van het Scheepvaarthuis. De beelden symboliseren de Atlantische Oceaan en de Stille Zuidzee. Foto links via Wikipedia Commons, vervaardiger Hanno Lans, CC BY 4.0. Foto rechts via Wikimedia Commons, vervaardiger Hanno Lans, CC BY 4.0.

Vertegenwoordigers van de Amsterdamse School

De vormgevers en architecten van het Scheepvaarthuis, zoals Jo van der Mey, Michel de Klerk, Piet Kramer en Hildo Krop verenigen zich in een groep die bekend is geworden als de ‘Amsterdamse School’. Het was een groep van jonge en vernieuwende kunstenaars. Sommige van hen waren overtuigde socialisten. Zo was de architect Zeeger Gulden ook Amsterdams gemeenteraadslid voor de sociaaldemocraten. Het Scheepvaarthuis werd wel gezien als het eerste belangrijke gebouw in de stijl van de Amsterdamse School. Toch is het als handelskantoor eerder een ‘kathedraal’ voor het kapitalisme dan een socialistisch arbeiderspaleis. In de jaren 1920 zouden de architecten uit deze kring echter veel opdrachten krijgen in de sociale woningbouw. Zo ook het project rond de Kastanjestraat in Haarlem noord.

Omslag van het tijdschrift Wendingen, ontworpen door Hendrik van den Eijnde in 1920. Afbeelding via Platform Wendingen.

De vertegenwoordigers van de Amsterdamse School publiceerden over artistieke en maatschappelijke onderwerpen in het tijdschrift ‘Wendingen’. Ook Hendrik van den Eijnde zat in de redactie van dit tijdschrift. In 1920 ontwierp hij een omslag voor dit tijdschrift waarin zijn kenmerkende stijl wederom tot uitdrukking kwam. De Haarlemse architect Han van Loghem was ook betrokken, al was hij niet van de Amsterdamse School. Van Loghem was meer een aanhanger van het modernistische Nieuwe Bouwen maar wel een overtuigd socialist. Van Loghem was bovendien een bewonderaar van de ambachtelijke en symbolische beeldhouwwerken van Hendrik van den Eijnde. Op deze manier kreeg Van den Eijnde steeds meer opdrachten vanuit de socialistische hoek van sociale woningbouw.

Of Van den Eijnde zelf sociaal geëngageerd was valt zeer te betwijfelen. Als ambachtelijk beeldhouwer met een katholieke achtergrond uit Haarlem was hij in elk geval een buitenstaander in een sociale en artistieke kring van Amsterdammers die bovendien net een generatie jonger waren.

De Kastanjestraat met sociale woningen als toegangspoort. De zuil is te zien onder de poort. Foto: Marius Bruijn.

Spel, arbeid, ontwikkeling en idealisme

Het woonwijkje in Haarlem noord had een duidelijk sociale opzet. In opdracht van de socialistische woningbouwvereniging ontwierp het Amsterdamse architectenduo Gulden & Geldmaker in 1920 een serie goedkope woningen in de stijl van de Amsterdamse School. De huizen werden gegroepeerd rondom een pleintje met planten en een vijver. Door over de straat heen te bouwen ontstond er zelfs een halfgesloten hof met ‘toegangspoort’. En op dit hof moest een monument komen dat de geest van het socialisme moest verbeelden

De Kastanjestraat met een groen plantsoen en de zuil van Hendrik van den Eijnde. Foto: Marius Bruijn.

De Kastanjestraat als half omsloten hof, met links de zuil van Hendrik van den Eijnde. Foto: Marius Bruijn.

Hendrik van den Eijnde had inmiddels veel ervaring met sterk symbolische beelden. Hij ontwierp vier beelden met figuren die achtereenvolgens het spel, de fysieke arbeid, de geestelijke ontwikkeling en het idealisme moesten verbeelden. Een groot figuur die het goede voorbeeld geeft zette hij steeds af tegen twee kleinere figuren die laten zien hoe het juist niet moet. Zo wordt de symbolische ‘idealist’ geflankeerd door figuren met zakken geld in hun handen die zeer ongelukkig kijken. Dat zijn ‘materialisme’ en ‘geldzucht’. De idealist houdt echter een trap vast die omhoog leidt naar een verheven bouwwerk. De idealist kijkt hoopvol en zelfverzekerd.

Detail van de zuil van Hendrik van den Eijnde met in het midden het beeld ‘idealisme’. Foto: Marius Bruijn.

De schone droom is overal

Vrijwel zijn hele werkzame leven maakte Hendrik van den Eijnde kunst, ontwerpen en beeldhouwwerken die onderdeel waren van een groter geheel. Gezamenlijke werken van architecten, vormgevers en beeldhouwers. De schoonheid van de vormgeving was voor hem belangrijker dan het engagement. Hij ontwierp voor kerken zonder overtuigd katholiek te zien. Hij werkte mee aan sociale woningprojecten zonder overtuigd socialist te zijn. Hij werd een onderdeel van de hippe Amsterdamse School zonder hip of revolutionair te zijn. Hendrik bleef telkens een relatieve buitenstaander. Hij had geen fiets, geen auto en zelfs geen telefoon, ook in een tijd dat die moderniteiten al zeer gangbaar waren.

Een woning aan de Kastanjestraat, met links de zuil van Hendrik van den Eijnde. Foto: Marius Bruijn.

Hendrik ontwierp beelden voor kantoren, winkels, sociale woningen, villa’s, bruggen en nog veel meer. Of het nu de expressionistische gebouwen van de Amsterdamse School zijn, de sociale woningen van Han van Loghem, de bruggen van Publieke Werken, de Katholieke Koepelkathedraal of het voormalige postkantoor van Haarlem; bijna iedereen heeft wel eens een werk van Hendrik van den Eijnde gezien. Zijn naam is relatief onbekend gebleven maar de schoonheid en de kunst van een ambachtsman die de wereld ietsje mooier kan maken, die is in elk geval zichtbaar.

Auteur: Marius Bruijn

De podcastserie ‘Haarlem Buitenbeeld’ onderzoekt de betekenis van dit Haarlemse kunstwerk in de publieke ruimte. Het bovenstaande artikel gaat echter meer in op de achtergrond van de kunstenaar Hendrik van den Eijnde. ‘Haarlem Buitenbeeld’ is gemaakt door kunsthistorica Sietske Roorda en erfgoedspecialist Marius Bruijn i.s.m. Kunstplatform 37PK. Beluister hier de aflevering over de zuil van Hendrik van den Eijnde.

Bronnen:

• Sietske Roorda en Marius Bruijn, podcast ‘Haarlem Buitenbeeld‘, Haarlem 2025.
• Ype Koopmans, ‘H.A. Van den Eijnde‘, Assen 1994.
• Rudolphine Eggink, ‘J.B. van Loghem, architect van een optimistische generatie‘, 2022.
• Win de Wagt, ‘Architectuurgids Haarlem’, Haarlem 1992.
• Hendrik van den Eijnde ‘Af- en Toewendingen‘ in Tijdschrift Wendingen, nr 6, 1919.