Oneindig Noord-HollandBeleef de geschiedenis van jouw provincie
NL | EN

De oude heerlijkheid Wimmenum

Wimmenum ligt tussen de Tiggellaan (de noordrand van Egmond aan de Hoef) en de Banweg bij Het Woud, in het oosten grenzend aan Alkmaar en in het westen aan de zee. Sinds 1407 was het een 'hoge en vrije heerlijkheid', een gebied dat onder het gezag stond van een Heer. In 1811 werd Wimmenum een zelfstandige gemeente.

Ruziënde Heren

Er waren herhaaldelijk geschillen tussen de Heren van Bergen en Wimmenum over de afbakening van hun gebieden. De naam ‘Klampduin’, voor het hoge duin ten westen van de Herenweg bij Het Woud, herinnert hier nog aan (‘klammen’ is een oud woord voor ruziën). Het ging meestal over het duingebied, maar percelen rond de Banweg waren soms ook inzet van een dispuut. Beide Heren probeerden hun rechtsgebied uit te breiden en deinsden er soms zelfs niet voor terug om stiekem grensmarkeringen te laten verslepen.

In 1736 werd de grens vastgelegd door twee landmeters en gemarkeerd door grenspalen. Daarvan zijn er nu nog vier terug te vinden (twee aan de Banweg, één aan de Herenweg vóór huisnummer 52 en één op de duinrand achter huisnummer 52). Vanaf de Herenweg liep de grens in een rechte lijn pal west naar zee. In de Franse tijd werd het de grens tussen de burgerlijke gemeenten Bergen en Wimmenum.

Grenspaal op het Kapelweidje met het gemeentewapen van Wimmenum. Foto: Jan Rein Pruntel.

Een kapel aan de Banweg

De grenspaal aan de Banweg ter hoogte van de Kleverlaan stond net ten zuiden van de voormalige kapel van Cosmas en Damianus. Het grasveldje achter de paal staat nog bekend als het Kapelweidje; hier stond dus de kapel. Deze is gesticht omstreeks 1230 door graaf Willem I van Holland, na zijn behouden terugkeer van de vijfde kruistocht. De christelijke broers Cosmas en Damianus waren beiden arts in Syrië in de derde eeuw, en werden bij een geloofsvervolging vermoord. Sindsdien gingen gelovigen er vanuit dat je kon genezen van ziekten als je hen in ere hield.

Kaart in kleur van de “Heerlijkheijt van “Wijmmenum”, gekopieerd door Jan Six in ca. 1750. Collectie Regionaal Archief Alkmaar.

Geneeskrachtige steentjes

Na de reformatie werd de kapel in gebruik genomen als dorpsschool van Wimmenum. Het pand werd verbouwd tot een leslokaal en een woning voor de schoolmeester. Toch trok hij nog tot in de achttiende eeuw katholieken van heinde en verre. Volgens ooggetuigen liepen zij ’s nachts al biddend om de kapel – een soort stille omgang – en hakten ze steentjes uit de muren om mee te nemen; ook aan zulke steentjes werd een geneeskrachtige werking toegedicht. In 1865 is de kapel na een brand gesloopt. De enige tastbare herinnering zijn enkele kloostermoppen in museum Het Sterkenhuis in Bergen.

Cosmas en Damianus-kapel, tekening door Gijsbert Boonkamp, 1738. Collectie Regionaal Archief Alkmaar.

De Duinen van Six

De heerlijkheid Wimmenum is in 1679 gekocht door de Amsterdamse patriciër Jan Six, die onder meer bekend is door het portret dat Rembrandt van hem schilderde. In de loop der tijd verkocht de familie Six diverse stukken van het poldergebied, totdat alleen het duingebied overbleef. Dit gebied, gelegen tussen Egmond aan Zee en de grens met Bergen, stond bekend als de Duinen van Six. Pas per 1 januari 1993 is dit duingebied door de familie verkocht aan de Provincie Noord-Holland. Sindsdien is het in beheer bij het waterleidingbedrijf PWN en voor iedereen toegankelijk.

Jan Six geportretteerd door Rembrandt, 1654. Collectie Six.

Het oude logement

Iets ten noorden van het oude Wimmenum ligt aan de Herenweg een oude uitspanning. Deze is midden negentiende eeuw opgericht als Logement (later: café-pension) Duinzicht en heet sinds 1969 Gasterij ‘t Woud.

Tegenover de Gasterij begint de Woudweg naar Bergen aan Zee. Dit fraaie weggetje is in de oorlog aangelegd in opdracht van de bezetter als onderdeel van de Atlantikwall. In de volksmond werd hij daarom de ‘Duitse weg’ (ook wel ‘moffenweg’) genoemd. Hij voerde langs enkele kleinere bunkercomplexen in de duinen naar de grote verdedigingswerken aan de kust. Na zo’n 250 meter ligt aan de Woudweg een meertje waar vaak wilde paarden en langharige koeien te zien zijn. De naam Het Woud is afgeleid van het middeleeuwse Wymnemmerwalt, een vochtig bos dat vroeger in het lager gelegen deel van Wimmenum lag.

Café-pension Duinzicht (nu Gasterij ’t Woud) met rechts een doorrijstal, omstreeks 1915. Collectie Regionaal Archief Alkmaar.

Het wapen van Wimmenum

Wimmenum bleef tot 1857 een zelfstandige gemeente. Het gemeentewapen is te vinden op de grenspalen. Het bestaat uit drie liggende wassende maantjes, en is waarschijnlijk afgeleid van het wapen van de oude adellijke familie Van Wassenaar, die al in de veertiende eeuw het gezag over Wimmenum uitoefende (vandaar dus de wassende maantjes). Op de andere zijde staat het wapen van de Heren van Nassau Bergen. Graaf Willem Lodewijk van Nassau Bergen (1727-1792) was Heer van Bergen toen de grenspalen werden geplaatst. Dit wapen bestaat uit een in vieren gedeeld wapen van Nassau met in het midden het wapen van Bergen.

Het wapen van Wimmenum.

Geen ‘geklam’ meer?

In 1857 is Wimmenum toegevoegd aan de gemeente Egmond-Binnen. Wimmenum telde toen zo’n 120 inwoners, van wie onder de toenmalige regels slechts zes stemrecht hadden. De inwoners waren fel tegen de fusie, want ze hoefden geen gemeentelijke belastingen te betalen en hun kinderen konden gratis naar school. De gemeente had namelijk voldoende inkomsten uit andere bronnen. Hun protesten mochten niet baten, en na de fusie verdwenen deze privileges. Egmond-Binnen ging op zijn beurt in 1978 op in de nieuwe gemeente Egmond.

Er is toen een moderne grenspaal geplaatst aan de Herenweg, met het wapen van Egmond en reliëfs van twee vissers en een schilderspalet op voor- en achterzijde. Deze paal staat schuin tegenover de oude grenspaal, maar iets noordelijker, dus eigenlijk op Bergens grondgebied. Op 1 januari 2001 fuseerden de gemeenten Bergen, Egmond en Schoorl tot de nieuwe gemeente Bergen, waarmee aan het ‘geklam’ – waarschijnlijk voorgoed – een einde kwam.

Herenweg ter hoogte van gasterij Het Woud op de grens met Wimmenum, 1994. Fotocollectie gemeente Bergen, Regionaal Archief Alkmaar.

Tekst: Museum Het Sterkenhuis, geredigeerd door de redactie Oneindig Noord-Holland

In 2024 presenteert Oneindig Noord-Holland de rijke geschiedenis van de Herenweg tussen Castricum en Schoorl. In samenwerking met Museum Het Sterkenhuis, Huys Egmont en vier historische verenigingen is de oude weg nieuw leven ingeblazen met een tentoonstelling en fietsroute langs historische en natuurlijke plekken. Op onze themapagina Herenweg lees je de verhalen bij de plaatsen. Stap in de voetsporen van missionarissen, edelen, krijgslieden en kooplui, bollenboeren en toeristen en reis met ons mee langs deze belangrijke verbindingsweg aan de Noord-Hollandse kust.

Publicatiedatum: 30/05/2024

Aanvullingen

Vul deze informatie aan of geef een reactie.

4 reacties

Plaats een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Vereiste velden zijn gemarkeerd met *. Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.