Bizar: mensen tentoongesteld in Amsterdam

Op 1 mei 1883 opende in Amsterdam de Internationale Koloniale en Uitvoerhandel Tentoonstelling. Zowel op industrieel, sociaal, technisch en artistiek niveau konden landen hun vooruitgang laten zien. Niet alleen spullen uit de koloniën werden met trots getoond, maar ook mensen.

Wereldtentoonstelling

Tot en met eind oktober 1883 was het terrein, dat nu het Museumplein is, gevuld met duizenden bezoekers die kwamen kijken hoe de deelnemende landen hun spullen tentoonstelden. Uiteindelijk zouden een miljoen mensen Amsterdam bezoeken. De wereldtentoonstelling stond in het teken van de koloniale handel en rijkdom. Nederland liet daarom tientallen kisten met voorwerpen en producten uit Indonesië en Suriname overschepen. Er werd zelfs een heel Indisch dorp, oftewel een kampong, gebouwd met verschillende soorten woningen. Voor het Nederlandse koloniale paviljoen stond een standbeeld van Jan Pieterszoon Coen die (als gouverneur-generaal van Nederlands-Indië) voor een belangrijk deel verantwoordelijk was geweest voor de bloedige verovering van de Indonesische archipel.

Wereldtentoonstelling op de Museumterreinen (Museumplein). De Internationale, Koloniale en Uitvoerhandel Tentoonstelling Amsterdam 1883. De Kampong op de Koloniale Afdeling. Beeld: Stadsarchief Amsterdam.

Indiërs spelen Nederlands volkslied

De ontdekkingsreiziger en fotograaf Daniël Veth was verantwoordelijk voor het samenstellen van de collectie. Om het geheel nog realistischer te maken besloot Veth om naast voorwerpen ook mensen tentoon te stellen. Uiteindelijk kwamen er 38 mensen uit het voormalige Nederlands-Indië mee naar Nederland. Een deel daarvan vormde een gamelanorkest. Een gamelanorkest bestaat voornamelijk uit slaginstrumenten zoals drums, kulintangs, gongs en xylofoons, maar ook bijvoorbeeld fluiten. Vooral op Java en Bali is de gamelan heel populair. Het is kenmerkend voor de Indonesische volksmuziek. Het gamelanorkest liet de Nederlandse bevolking kennismaken met de klanken van voor hen onbekende muziekinstrumenten. Maar die klanken waren lang niet altijd authentiek; de instrumenten waren zo aangepast dat zij het Nederlandse volkslied konden spelen.

Wereldtentoonstelling 1883. Internationale Koloniale en Uitvoerhandel Tentoonstelling. Groep uit de inheemse Indische bevolking, gebruikt als tentoonstellingsmateriaal. Beeld: Stadsarchief Amsterdam.

Surinamers in de circustent

Er werd besloten dat ook de kolonie Suriname mensen moest inzenden. Waar de kampong een open dorp was waar bezoekers in en uit konden lopen, werden de Surinaamse mensen in de ‘rotonde’ tentoongesteld. Dit was een ronde circustent, waar bezoekers vanachter hekken de 28 Surinamers konden bekijken. Overdag zaten zij in de rotonde, waar zij muziek maakten of manden vlochten. Na sluitingstijd sliepen zij in een huis, niet ver van het tentoonstellingsterrein. Ze trokken veel aandacht van het publiek. Dit alles speelde zich twintig jaar na de afschaffing van de slavernij af. Een enkeling in het gezelschap was in het verleden nog tot slaaf gemaakt.

Creoolse vrouwen voor een plantagehut in het Surinaamse dorp, onderdeel van de Wereldtentoonstelling van 1883 op het Museumplein. Plaat LXI uit de publicatie “Les habitants de Suriname: notes recueillies à l’exposition coloniale d’Amsterdam en 1883”, door Roland Bonaparte. Beeld: Stadsarchief Amsterdam.

Racistische wetenschap

Ten tijde van de wereldtentoonstelling heerste de gedachte dat de mensheid bestond uit verschillende rassen. Er werden in de wetenschap op verschillende manieren metingen gedaan in een poging intelligentie aan huidskleur te koppelen. De tentoongestelde mensen in 1883 waren voor antropologen dan ook een goede bron van informatie. Ze werden door Roland Bonaparte, een ver familielid van Napoleon, gefotografeerd en beschreven in het boek Les habitants de Suriname.

Portret van Jacqueline Ricket, 24 jaar oud, met haar dochter Lina, 3 jaar oud. Jacqueline Ricket en haar dochter waren inwoners van het Surinaamse dorp, onderdeel van de Wereldtentoonstelling van 1883 op het Museumplein. Plaat XLVII uit de publicatie “Les habitants de Suriname: notes recueillies à l’exposition coloniale d’Amsterdam en 1883”, door Roland Bonaparte. Beeld: Stadsarchief Amsterdam.

Het koloniale systeem

Ook de samenstelling van de groep Surinamers werd gedaan volgens het koloniale systeem. Dit systeem onderscheidde de mensen in drie groepen: de inheemse bevolking, de Marrons en de Creoolse gemeenschap. De inheemse bevolking bestaat uit groepen die oorspronkelijk in Suriname leefden voor de Nederlanders het land koloniseerden. Marrons zijn gevluchte tot slaaf gemaakte Afrikanen die in stamverband in de Surinaamse jungle leven. De Creolen zijn een Surinaamse bevolkingsgroep die afstamt van vrijgelaten, vrijgekochte of bij de afschaffing van de slavernij in 1863 vrijgemaakte Afrikaanse slaven. Deze groepen werden verschillend gepresenteerd op de tentoonstelling en beschreven in de tentoonstellingscatalogus.

Portret en-face van Kojo-A-Slen-Gri, 45 jaar oud. Kojo-A-Slen-Gri was één van de inwoners van het Surinaamse dorp, onderdeel van de Wereldtentoonstelling van 1883 op het Museumplein. Plaat XXXIV uit de publicatie “Les habitants de Suriname: notes recueillies à l’exposition coloniale d’Amsterdam en 1883”, door Roland Bonaparte. Beeld: Stadsarchief Amsterdam.

‘Survival of the fittest’

In deze tijd leefde in Europa de gedachte dat volken die zich niet op de westerse manier ontwikkelden, uiteindelijk zouden uitsterven.  Dit bevestigde de boeken van Charles Darwin, die het beroemde ‘surivival of the fittest’ introduceerde. Over de inheemse mensen en Marrons werd in de tentoonstellingscatalogus gezegd dat de kans groot was dat zij zouden uitsterven. Dit omdat zij zich in de Surinaamse jungle onttrokken aan de Nederlandse invloed. De Creoolse gemeenschap leefde en werkte wat dichter op de Nederlanders en diende daarom als voorbeeld van een volk dat wel zou overleven. Antropologen beschreven hen als vrolijk en energiek, maar maakten ook de vergelijking met kinderen.

Wereldtentoonstelling 1883. Internationale Koloniale en Uitvoerhandel Tentoonstelling. De façade van het hoofdgebouw. Beeld: Stadsarchief Amsterdam.

Eregasten?

De bezoekers van de wereldtentoonstelling dachten kennis te maken met andere volkeren. Zij waren zich toen niet bewust van de manier waarop deze volken te kijk werden gezet. Het was voor bezoekers vooral een vorm van entertainment. Er zijn weinig bronnen die kunnen vertellen hoe de tentoongestelde mensen zich voelden. Zij waren echter vrijwillig naar Amsterdam gekomen en kregen waarschijnlijk ook achteraf betaald. Maar waren zij gekomen als zij wisten wat voor indruk ze achter zouden laten op het publiek? Vooraf werd hen in een Suriname een ander beeld van de wereldtentoonstelling geschetst: ze zouden er de eregasten zijn.

Onderzoek

Kayleigh de Vos (Cultureel Efgoed) doet onderzoek naar de zogenaamde ‘human zoo’: een etnologische expositie in de 19e en 20ste eeuw waarbij mensen uit niet-westerse culturen in levende lijve werden tentoongesteld aan een westers publiek. Meer hierover vind je op haar website: https: www.humanzooamsterdam.nl

De Vos doet bij het Nationaal Museum voor Wereldculturen onderzoek naar de objecten die van de Internationale Koloniale en Uitvoerhandel Tentoonstelling van 1883, naar het Museum Volkenkunde in Leiden zijn gegaan.

Auteur: Kayleigh de Vos

Publicatiedatum: 20/03/2018