Om te voorkomen dat de jager het schip op de wal trekt loopt de lijn om de paal. De schipper moet tegenroer geven, anders gaat het nog mis. Paard en ruiter gaan dus buiten de paal om, vlak langs het water. Aan de paal zit een verticale rol, die draaien kan in twee ogen, soepeltjes meedraaiend met de lijn die er strak omheen loopt. Er stonden ooit zo’n 150 rolpalen langs de westkant van de Amstel. Soms was er een speciaal aangelegd pad langs het water, het jaagpad, waarover de paarden en jagers gingen, soms was het slechts een ingesleten paadje in de berm. Een scheepsjager was dus iemand die, al of niet geholpen door een trekdier, een schip voorttrekt.

De Amstel bij Herberg Het Molentje bij Ouderkerk, 1736. Op de voorgrond rechts twee mannen zittend op een hek, in het midden een visser. Langs de weg jaagpalen. Noord-Hollands Archief / Collectie van prenten en tekeningen van de Provinciale Atlas Noord-Holland, Inventarisnummer 3014.

Vond Rademaker ze storend?

In 1730 tekent Abraham Rademaker zijn beroemde prentenatlas van riviergezichten en buitenplaatsen langs de Amstel. Daarop is geen enkele paal te zien. De palen waren echter tot ver in de twintigste eeuw aanwezig. Vond Rademaker ze storend in het landschap? Rembrandt tekende een rolpaal bij een Amstelbocht. Rademaker tekent vanaf dezelfde plek. De overkant, met een molentje en een herberg is nog exact hetzelfde, de paal is echter verdwenen.

Tekening van herberg “Het Molentje”, gezien van de Amsteldijk. Vervaardiger: Abraham Rademaker (1675-1735), 1700. Stadsarchief Amsterdam / Collectie Koninklijk Oudheidkundig Genootschap, Afbeeldingsbestand KOG-AA-2-08-179.

Onderhoud

Het Historisch Museum Ouder-Amstel beschikt over een opgave van werkzaamheden aan de rolpalen tussen 1890 en 1940. Jaarlijks moest een aantal rolpalen vervangen worden, vooral de rollen waren aan slijtage onderhevig. Ieder jaar werd een aantal palen geschilderd. Zo nam men in 1915 veertig rolpalen onder handen langs de Amstel tussen Amsterdam en Ouderkerk. Het jaar erop betrof het de vijftig rolpalen die stonden tussen Ouderkerk en Roodepaal (op de grens van Amstelveen en Uithoorn, bij de Hollandse Dijk).

In het stuk van de Amstel en de Drecht tussen Roodepaal en Vrouwenakker werden in 1917 de 47 rolpalen geschilderd. En in 1918 waren de twintig rolpalen aan de Drecht tussen Vrouwenakker en de sluis bij Nieuwveen (nabij Bilderdam) aan de beurt. Vanaf 1925 werden rolpalen, maar niet alle, verwijderd. Vanaf 1929 zijn er jaarlijks tien geschilderd, de laatste genoteerde verfbeurt van álle palen is in 1940.

De Geinbrug, 1817; met trekschuit en trekker op jaagpaard over het jaagpad. Vervaardiger: Gerrit G. Lamberts. Noord-Hollands Archief / Collectie van prenten en tekeningen van de Provinciale Atlas Noord-Holland, Inventarisnummer 5905.

Niet alleen deftige trekschuiten

De palen waren dus tot ver in de twintigste eeuw in gebruik. De paarden en hun berijders, de jagers, vonden onderdak in herbergen als Groot en Klein Paardenburg en het Jagershuis. De jagers trokken niet alleen passagiersschuiten met een strakke dienstregeling. Ook vrachtschuiten werden getrokken. Soms met een gehuurde jager, soms door de schipper met zijn paard, terwijl zijn vrouw het roer hield. Een foto van omstreeks 1900 toont waarschijnlijk zo’n zelfstandige ondernemer. Hij passeert hier de buitenplaats Wester-Amstel. Duidelijk is het jaagspoor te zien, buiten de paal om.

Man met paard aan de hand op een weg langs de Amstel. Rechts de poort van buitenplaats Wester-Amstel. Op de achtergrond poldermolen De Zwaan, nabij Ouderkerk aan de Amstel. Foto: Jan Zeegers, 1890-1930. Stadsarchief Amsterdam / Afbeeldingsbestand 010029000471.

Auteur: Piet Roos. In 2026 herzien door de redactie van Oneindig Noord-Holland.