De tien van Zijpersluis

Tijdens de Tweede Wereldoorlog is in Amsterdam de knokploeg Linie-West actief. Het is een verzetsgroep met zo'n vijfhonderd leden en 1500 onderduikers. Vader Dirk en zoon Antonie (Ton) Bons zijn twee van die leden. Op de Händelstraat 1 komen ze eens in de zoveel tijd met onder anderen David Blom, Johannes van Kan, Jacobus Heeren en Dirk Botterwerg bijeen. Een veilige plek is het echter niet, de huisbaas blijkt een actief NSB'er.

Lees volgende verhaal

Vijf van de op 27 maart 1945 gearresteerde leden van Linie-West.

Ongedateerde foto’s door onbekende fotograaf met onduidelijke herkomst. Beeld: via LO LKP

Vijf van de op 27 maart 1945 gearresteerde leden van Linie-West.Vijf van de op 27 maart 1945 gearresteerde leden van Linie-West.

De overval

In het huis bewonen Joke Bons en haar dochter Piny de begane grond en de tweede etage. Op de eerste verdieping woont de oplettende huisbaas, precies ertussenin. Voor hun eigen veiligheid weten Joke en Piny niets over de verzetsacties van Linie-West. Als de mannen in hun huis komen vergaderen gaan ze naar boven en bundelen ze bonkaarten voor onderduikers.

Ook op 27 maart 1945 zitten Joke en Piny boven. Ineens horen ze een enorm kabaal: ‘We begrepen dat het goed fout zat en zijn toen razendsnel alle bonnen gaan opeten. Pakje na pakje hebben we doorgeslikt’. Na een tip van de huisbaas is de Sicherheitsdienst het huis binnengevallen. Ze arresteren iedereen. Joke en Piny komen diezelfde avond nog vrij, maar de mannen moeten hun lot afwachten in de dodencel van de gevangenis aan de Weteringschans.

Voor de mannen is een monument opgericht op de plek van de fusillade.

B. van Bohemen, Monument ‘De tragedie van Zijpersluis’. Beeld: NIOD via Nationaal Comité 4 en 5 mei

Voor de mannen is een monument opgericht op de plek van de fusillade.Voor de mannen is een monument opgericht op de plek van de fusillade.

Een aanslag en represailles

Op 10 april plaatsen vier mannen enkele landmijnen onder een brug bij Zijpersluis. Het is de bedoeling om een Duitse kolonne en de brug op te blazen, maar de aanslag mislukt. Alleen de tweede auto komt half in het kanaal terecht, voor de rest heeft de actie weinig effect. Ondanks dat niemand echt gewond is, besluiten de Duitsers toch een strenge represaille uit te voeren.

De Sicherheitsdienst selecteert tien willekeurige mannen om bij de plaats van de aanslag te fusilleren. Dirk en Ton zijn twee van hen, samen met hun vier vrienden en Robbert Cijfer, een andere verzetsstrijder. Op de vroege ochtend van 11 april worden ze uit hun cel gehaald in Amsterdam en aan elkaar vastgebonden op een open vrachtwagen gezet. Onderweg naar Zijpersluis halen ze bij de gevangenis in Alkmaar nog drie verzetslieden op: Bernardus Hollander, Arie Prins en Gerrit Hoogstraten.

Dit monument staat aan de rijksweg tussen Alkmaar en Den Helder, tegenover de Zijpersluis.

‘Trijnstel’, Detail van het monument ‘De tragedie van Zijpersluis’ in Zijpersluis (2014). Beeld: via Wikimedia Commons

Dit monument staat aan de rijksweg tussen Alkmaar en Den Helder, tegenover de Zijpersluis.Dit monument staat aan de rijksweg tussen Alkmaar en Den Helder, tegenover de Zijpersluis.

In Zijpersluis dwingt de Sicherheitsdienst voorbijgangers om toe te kijken hoe ze de mannen van de wagen schoppen en fusilleren. Het laat een groot litteken achter in de buurt: ‘In de doodse stilte die volgde op het salvo was nog het zachte gekerm te horen van enkele mannen. Een nekschot maakte een definitief einde aan hun leven.’ De lichamen worden in een massagraf in de duinen van Overveen begraven.

Voordat de lichamen na de oorlog worden herbegraven op de Eerebegraafplaats Bloemendaal, moeten bekenden ze eerst identificeren. Tons verloofde Joke herkent hem direct: ‘Ik zag meteen dat het zijn kleren waren. Hij had de spencer aan die ik zelf voor hem gebreid had.’

VrijheidNH

Ieder jaar gedenken we oorlogsslachtoffers en staan we stil bij het grote geluk om in vrijheid te kunnen leven. In 2017 is de Nationale Viering van de Bevrijding in Noord-Holland. Oneindig Noord-Holland maakt de verhalen en plaatsen van betekenis in tijden van oorlog en vrede, vrijheid en onvrijheid zichtbaar en tastbaar. De verhalen over vrijheid en onvrijheid in Noord-Holland vertellen kan alleen dankzij drie belangrijke opdrachtverstrekkers en partners: de Provincie Noord-Holland, het Nationaal Comité 4 en 5 mei en Bevrijdingspop Haarlem. Oneindig Noord-Holland verzamelt en bewaart zoveel mogelijk verhalen over vrijheid en onvrijheid voor de toekomst. Dit verhaal maakt onderdeel uit van deze campagne. Klik hier voor alle verhalen over vrijheid.

Bronnen

Monique Bons, ‘En wij gedenken hen. De tien van Zijpersluis’, Zijper Historie Bladen (2001).
‘Vergeten Verzet van Dirk Bons en zijn zoons’, Dirk Bons.

Written by:

Other posts by

Oneindig Noord-Holland maakt verborgen verhalen zichtbaar samen met:

Bekijk het gehele partneroverzicht