Geschiedenis

Nadat men in de vijftiende en zestiende eeuw tevergeefs een aantal malen had geprobeerd de Zijpe droog te maken, slaagde men hierna voorgoed in 1597. Op 11 februari van dat jaar werd de sluis aanbesteed. Het functioneerde als schutsluis tussen de Groote Sloot, het belangrijkste kanaal in de Zijpe, en de zee. De sluis verloor zijn zeewerende functie pas in 1847, toen ten noorden van de Zijpe de Anna Paulownapolder werd drooggemaakt. In 1630 is de sluis mogelijk iets verder zeewaarts gelegd, te zien aan een herdenkingssteen.

De sluis met vaste brug naar het noorden gezien. Rechts de sluiswachterswoning. Foto: Provincie Noord-Holland.

In 1711 werd deze grondig gerepareerd, maar achttien jaar later sloeg ook hier de paalworm toe. In 1760 besloot men tenslotte de sluis voor een zo groot mogelijke deel in steen te herbouwen. Dat werd in 1765 voltooid. Twee gedenkstenen in het buitensluishoofd herinneren aan de bouw. Het is niet bekend wanneer de sluis met drie paar vloed- en ebdeuren werd uitgerust. In de zeventiende eeuw werd het een gebruik de uitwaterende sluizen van de Schermerboezem met ebdeuren aan het binnensluishoofd uit te voeren, om zo in droge perioden het water te kunnen vasthouden.

Binnensluishoofd met in de verte de jachthaven en een kleinschalig bungalowpark. Foto: Provincie Noord-Holland.

De droogmakerij van de Anna-Paulownapolder deed de Oudesluis niet alleen zijn zeewerende functie verliezen, maar maakte ook het schutten overbodig omdat de polders gemeen lagen. In 1987 werd over het buitensluishoofd een matalen schuif aangebracht. Deze doet afbreuk aan de monumentale belevingswaarde van de sluis. Oorspronkelijk lag er een houten vaste brug over het buitensluishoofs, deze is in 1947 vervangen door een betonnen brug.

Binnensluishoofd met twee paar houten puntdeuren aan de zuidwestzijde die met behulp van (mechanisch) aangedreven houten kaapstanders en duwpersen bediend worden. Foto: Provincie Noord-Holland.

Gedenkstenen

Er zijn vier gedenkstenen. Twee identieke stenen bevonden zich vroeger in de voorstijl van het buitensluishoofd. Toen daar de schuif werd aangebracht, verplaatste men de stenen naar de vleugelmuren ervoor. De stenen bevatten een schild met een zwaan en links de vermelding ‘Anno’ en rechts ‘1764’. Daaronder staat links ‘Anno’ en rechts ‘1765’.

De natuurstenen zwaan ingemetseld in de noordelijke muur van het binnensluishoofd. Foto: Provincie Noord-Holland.

Naast de deurkassen van de voormalige vloeddeuren van het buitensluishoofd zijn de twee andere stenen aangebracht. In de westelijke wand is een steen met neo-maniëristische cartouche en de tekst: ‘Als duysent en (zes?) hondert yaer/ en dartich (een?) ghekoomen waar/ doe d’oceaen ons draygde fel/ la?yd Yacob van den Grave wel/ aen mijn den allereersten steen/maar benningh mijn voltrock meteen’. De steen dateert vermoedelijk van 1630, het jaar waarin de sluis waarschijnlijk werd herbouwd. In de oostelijke wand is een rechthoekige hardstenen gedenksteen waarvan de tekst nauwelijks leesbaar is.

Steen met cartouche en tekst in de westelijke wand. Foto: Provincie Noord-Holland.

Provinciaal monument

De sluiswachterswoning aan de Noorderweg 18 staat ten oosten van de sluis. Het dateert uit 1914. Het sluiscomplex met sluis, vaste brug en naastgelegen sluiswachterswoning is tegenwoordig een provinciaal monument.

Noord-Holland telt ongeveer 14.000 rijksmonumenten, duizenden gemeentelijke monumenten en 500 provinciale monumenten. De provincie beschermt monumenten die typisch zijn voor de provincie en die het unieke landschap ervan benadrukken. Denk aan stolpboerderijen, dijken, molens en gemalen. De provincie helpt eigenaren ook bij restauratie, herbestemming en verduurzaming van de monumenten. Met het aanbieden van de monumentenschildjes wil de provincie eigenaren van provinciale monumenten bedanken voor hun inzet en helpen meer bekendheid te geven aan ons erfgoed. Ook een schildje op uw provinciaal monument? Een monumentenschildje kan via een formulier kosteloos worden aangevraagd.

Sluiswachterswoning vanaf de dijk gezien met de kopse gevel op de dijk gericht. Rechts hiervan bevindt zich de sluis. Links achter is de kerktoren van de dorpskern Oudersluis te zien. Foto: Provincie Noord-Holland.