De handschriftfragmenten zaten eeuwenlang verborgen in boekbanden. Boekbinders in de zestiende en zeventiende eeuw gebruikten zulke stukken perkament van middeleeuwse handschriften vaak om hun boekbanden te verstevigen. Via Fragmentarium is deze voorheen verborgen collectie nu door iedereen te bekijken.

Fragmentarium is een internationaal online platform waarop fragmenten van middeleeuwse manuscripten uit bibliotheken en archieven over de hele wereld digitaal worden verzameld en beschreven. Door deze losse stukken met elkaar te vergelijken, kunnen onderzoekers verspreid geraakte fragmenten met elkaar verbinden en soms zelfs verloren boeken (gedeeltelijk) reconstrueren. Zo konden eerder al fragmenten van een bijzonder elfde-eeuws Engels psalmenboek in de collectie van het Regionaal Archief gekoppeld worden aan delen van hetzelfde handschrift in Engeland, Duitsland en Polen.

De initiaal V in een vijftiende-eeuws zangboek, versierd met bladgoud en plantenmotieven. Beeld: Regionaal Archief Alkmaar.

Bladgoud en gezichtjes

Tientallen middeleeuwse handschriftfragmenten uit het Regionaal Archief Alkmaar zijn nu op deze manier toegevoegd aan Fragmentarium. Een van de mooiste voorbeelden is een reeks fragmenten uit een vijftiende-eeuws graduale, een kerkelijk zangboek. Op de stukken perkament zijn niet alleen middeleeuwse muzieknotatie en fraai versierde beginletters te zien, maar ook speelse tekeningen, zoals gezichtjes. De initiaal V bij een passage over de Hemelvaart is gedecoreerd met kleurrijke plantenmotieven en bladgoud. De fragmenten van dit handschrift waren binnen de collectie van het Regionaal Archief verspreid geraakt. Bij een eerdere restauratie waren verschillende stukken namelijk losgemaakt en afzonderlijk opgeborgen, terwijl twee andere bladen nog als versteviging in de zestiende-eeuwse boekband zaten. Op Fragmentarium zijn de fragmenten nu digitaal herenigd.

De A van Alleluya in dit vijftiende-eeuwse zangboek is versierd met onder meer een gezichtje. Beeld: Regionaal Archief Alkmaar.

De fragmenten bekijken

De middeleeuwse fragmenten uit de collectie van het Regionaal Archief Alkmaar zijn hier te bekijken op platform Fragmentarium.

Detail van perkamenten fragmenten van een Middelnederlandse tekst ter versteviging aangebracht in de rug van een zestiende-eeuws boek uit de Alkmaarse Librije. Beeld: Regionaal Archief Alkmaar.

Bron: Regionaal Archief Alkmaar