Kennis voor iedereen

Een van de topstukken van Teylers Museum is de Encyclopédie uit 1751 van Denis Diderot en Jean le Rond d’Alembert. Hierin werd alle kennis van die tijd verzameld. Het boek werd al in 1780, vier jaar voor de opening van het museum, gekocht. Het representeert het gedachtegoed van de Verlichting: gewapend met kennis kan iedereen zelfstandig denken, zich een mening vormen en de heersende macht bekritiseren. Dat zagen Kerk en Staat als een gevaar.

En zo bevinden zich meer ‘gevaarlijke’ boeken in Teylers historische bibliotheek: de Systema naturae van Linnaeus uit 1735 bijvoorbeeld. Linnaeus classificeerde planten op seksuele kenmerken en plaatste de mens bij de viervoeters, naast apen. Het schokte velen als ‘ketters en immoreel’. George-Louis Leclerc de Buffon schreef in zijn Histoire & Théorie de la Terre (1749) dat de aarde 75.000 jaar oud was, veel ouder dan in de Bijbel staat. Het leidde tot boekverbrandingen en verboden door de Kerk.

Titelplaat van de Encyclopédie, ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers van Denis Diderot & Jean le Rond d’Alembert. Parijs: Briasson, David, Le Breton, etc. Neuchâtel: Faulche, 1751-1772. Collectie Teylers Museum.

De Index van Verboden Boeken

Met de komst van de boekdrukpers kon informatie zich razendsnel verspreiden. Reden voor de Kerk om in 1559 de Index Librorum Prohibitorum op te stellen: een lijst van verboden boeken. Veel werken in de tentoonstelling stonden op deze lijst, die pas in 1966 afgeschaft werd. Een van de beroemdste voorbeelden is Copernicus’ Over de omwentelingen van de hemellichamen waarin hij, in 1543 al, stelt dat de aarde om de zon draait in plaats van andersom. In de tentoonstelling is het zwaarst gecensureerde exemplaar te zien, een bruikleen uit de Biblioteca Statale di Cremona (Italië). Het hoofdstuk over de beweging van de aarde is volledig verwijderd, andere passages zijn weggepoetst. Een ander exemplaar, een bruikleen van het Friese archief Tresoar, laat zien hoe astronoom Gemma Frisius uit Dokkum er juist uitvoerig zijn eigen ideeën bij schreef.

Zo lang Copernicus’ theorie als een hypothese gepresenteerd werd, gedoogde de Kerk het boek, maar toen Galileo honderd jaar later heliocentrisme als werkelijkheid verdedigde, eiste de paus censuur. Galileo’s boek ligt ook in de tentoonstelling, net als boeken van protestantse auteurs die op de Index stonden. En Darwins evolutietheorie natuurlijk.

De beroemdste pagina uit Nicolaas Copernicus’ (1472-1543) De Revolutionibus orbium coelestium (‘Over de omwentelingen van de hemellichamen’). Neurenberg, 1543. Collectie Tresoar. Foto: Marieke Balk.

Verboden door de Staat

Een berucht voorbeeld van staatsmanipulatie van de wetenschap is het Lysenkoïsme, waarbij het idee van erfelijkheid van gewassen werd afgewezen in de communistische Sovjet-Unie. De overheid bepaalde wát er onderzocht werd, hoe het gefinancierd werd en welke resultaten er naar buiten kwamen. Dit had rampzalige gevolgen voor de landbouw en leidde tot hongersnood. Ook op thema’s die vooral vrouwen troffen, zoals seksualiteit, anticonceptie en abortus, wilden regeringen grip houden. In Nazi-Duitsland werd Einsteins relativiteitstheorie verboden.

Scan van de beroemde pagina uit Copernicus’ boek. Collectie Tresoar.

Wetenschap onder vuur

Met ruim twintig boeken laat de tentoonstelling zien dat religieuze en politieke censuur een stempel op de geschiedenis drukte. Momenteel zijn er grote zorgen in de academische wereld over de manier waarop vrijheid van onderzoek onder druk staat, zoals door de Trump-regering in de Verenigde Staten. Gevaarlijke boeken nodigt daarom uit tot reflectie: hoe vrij is wetenschap vandaag?

Gevaarlijke boeken is te zien in Tentoonstellingszaal 2 van Teylers Museum van 6 maart tot en met 30 augustus 2026. Bij de tentoonstelling worden verschillende publieksactiviteiten georganiseerd, waaronder lezingen door Trudy Dehue, Marjoleine Molenaar en Maretta Johnson. Luister vanaf 6 maart ook naar de podcastaflevering Gevaarlijke boeken. Kijk voor meer informatie op de website van Teylers Museum.

Bron: Teylers Museum