Massatoerisme en erfgoedbehoud

Miljoenen toeristen bezoeken de Zaanse Schans elk jaar. Foto’s van de molens, klompen en de groene houten huisjes gaan de hele wereld over. Wat ooit begon als een reddingsoperatie voor lokale houtbouw is een internationaal toeristisch succes geworden. Het succes kent ook een keerzijde. Door de grote aantallen bezoekers komen het erfgoed en de veiligheid onder druk te staan. In de Zaanstreek woedt inmiddels een discussie over vragen als: hoeveel bezoekers kan de Zaanse Schans aan? Wie moet er opdraaien voor de kosten? En is de Zaanse Schans nog wel van de Zaankanters?

Deze discussie is aanleiding voor het Zaans Museum om met een tentoonstelling stil te staan bij het ontstaan van de Zaanse Schans. Wat was de intentie van de bedenkers? En hoe kreeg hun droom vorm?

Marieke Verweij, directeur van het Zaans Museum: “Als museum van de Zaanstreek, dat onlosmakelijk verbonden is met de Zaanse Schans, vinden we het belangrijk om te onderzoeken hoe het “Zaanse buurtje” zich heeft ontwikkeld tot het icoon dat het vandaag de dag is. En hoe we de uitdagingen van vandaag de dag weer aangaan om dit erfgoed te behouden. De molens, historische panden en werkplaatsen vormen het levende laboratorium van de Zaanstreek: hier wordt techniek in werking getoond, hier wordt vakmanschap beoefend en hier wordt geschiedenis tastbaar. Het Zaans Museum voegt daar met deze tentoonstelling context, verdieping en duiding aan toe. Binnen en buiten zijn zo één samenhangend verhaal. Bezoekers ervaren daarmee niet alleen het beeld, maar ook de betekenis.”

Frans Mars, Zicht op de Julianabrug, met op de achtergrond molen ‘De Ooievaar’ en de stijfselfabriek De Bijenkorf 1955, collectie Zaans Museum.

Het plan voor de Zaanse Schans 

Vlak na de Tweede Wereldoorlog slaan bezorgde liefhebbers van de Zaanse houtbouw de handen ineen, wat leidt tot de oprichting van stichting Zaans Schoon. Ze brengen in kaart waar bijzondere houten panden staan. Bovendien besluit de stichting door sloop bedreigde panden zorgvuldig te demonteren en op te slaan.

In 1946 wint de Zaanse architect Jaap Schipper de Prix de Rome voor de bouwkunst. Met het prijzengeld ontwerpt hij een buurtje waar bedreigde houten panden samengebracht kunnen worden, wat zich later zou ontwikkelen tot de Zaanse Schans. Nadrukkelijk geen openluchtmuseum, maar een plek waar mensen wonen en werken. Er zijn winkels en restaurants – en jaarlijks inmiddels 2,8 miljoen toeristen van over de hele wereld.

Grote verhuisshow 

In de tentoonstelling wordt de typerende Zaanse houtbouw geïllustreerd aan de hand van historische voorwerpen, zoals gevelelementen. Spectaculair zijn ook de foto’s, die laten zien hoe halverwege de twintigste eeuw hele panden over de weg of over het water naar de Zaanse Schans worden getransporteerd. Veel Zaankanters waren getuige van deze grote verhuisshow.

Zaanse Schans als icoon 

Al heel snel na het verschijnen van de eerste huizen en molens op de Zaanse Schans, blijkt de plek een ongekende aantrekkingskracht te hebben op toeristen. De Zaanse Schans wordt ook voor de overheid het ideale visitekaartje van Nederland. Film- en tv-producenten krijgen met de Zaanse Schans een gedroomd decor voor hun opnames cadeau. Zo wordt het beeld van de Zaanse Schans talloze malen vastgelegd en herhaald – een icoon is geboren.    

De Harenmakerij op weg naar de Zaanse Schans over de Julianabrug, 10 januari 1962, collectie stichting Zaanse Schans.

Unieke blik achter de schermen 

De tentoonstelling Dromen in hout. Het verhaal van de Zaanse Schans geeft ook een unieke blik achter de schermen. Want hoe is het om op de Zaanse Schans te wonen of te werken? Hoe en door wie worden de panden, molens, paden, hekken, sloten en perken tegenwoordig onderhouden? Bezoekers krijgen een exclusief kijkje in de keuken. Zo ontmoeten zij diverse Zaankanters, van de eerste tot de huidige bewoners, ondernemers, molenaars en vaklieden.    

Praktische informatie 

Tentoonstelling: Dromen in hout. Het verhaal van de Zaanse Schans.
Datum: 6 juni 2026 t/m 6 september 2027
Locatie: Zaans Museum, Schansend 7 in Zaandam

Bron: Zaans Museum