Ook de tweede pijp van het groepje van drie is een figuratief versierde pijp. Aan de kant van de roker zien we het wapen van Borssele. Een vijfbladige kroon, gehouden door twee staande eenhoorns geplaatst op een servetgrondje. Van de roker af zie je een gekroond wapenschild, met daarin de wapens van Zeeland, Middelburg, Vlissingen en Veere. Daaronder een band met de – nauwelijks te ontcijferen – tekst “ZEELANDIA”. Op de hiel staat weer het wapenschild van Gouda, maar nu aan de rechterzijde.

Vier zijdes van de Zeelandia pijp. Beeld: Erfgoed Alkmaar.

Gemaakt door pijpmaker Van der Want

De persvorm  van deze pijp is door meerdere Goudse pijpmakers gebruikt. Eerst in de periode 1740-1770 door pijpmaker Willem Willemsz Brammert of Teunis Brammert. Zij gebruikten als hielmerk een monogram met de letters AP en een kroontje erboven. Vervolgens werd deze vorm opnieuw gebruikt tussen circa 1800 en 1880 door meerdere generaties Van der Want. Zij gebruikten als hielmerk de letters WS met een kroontje erboven. En dat is ook het merk dat we zien op de pijp die Thijs vond. De tekstband onder het wapen van Zeeland is bijna helemaal vervaagd en onleesbaar maar de eenhoorns en de wapenschilden zijn nog relatief scherp. De vervaging van de tekst geeft aan dat betekent dat persmal al enige slijtage vertoond moet hebben. Dus deze pijp zal waarschijnlijk rond het midden van de negentiende eeuw zijn gemaakt. De tijd van de Goudse pijpmaker Pieter van der Want Gzn, die actief was tussen 1801 en 1858.

De laatste tabakspijp uit dit rijtje is ook al rijk voorzien van reliëfversiering. Dit keer staat de (overzeese) handel centraal, gesymboliseerd door Mercurius en Neptunus. Gezien vanuit de roker zien we links Mercurius met gevleugelde hoed en slangenstaf. Hij zit op een baal handelswaar waarop de vormsnijder zijn signatuur heeft achtergelaten: WL of WI. Links op de hiel zien we weer het bijmerk van de stad Gouda. Onder op de hiel is het pijpmakersmerk RT te vinden, met een kroontje. De combinatie van deze versiering en het hielmerk leidt naar de Goudse pijpmaker Gerrit Glas en zijn opvolger Arie Glas. En dat betekent dat de pijp zo tussen 1844 en 1875 moet zijn gemaakt.

Vier zijdes van de Mercurius en Neptunus pijp. Beeld: Erfgoed Alkmaar.

Zo’n pijp was vaak een toegift

Net als bij de Oranjepijp van twee weken terug, is ook deze versiering al eens ter sprake gekomen in deze rubriek. Mijn voorganger Rob liet in Vondst op vrijdag van 22 juni 2022 een pijp zien met het hielmerk van pijpmaker Pieter Pietersz Zandijk.

Het is opvallend alle drie de pijpen die Thijs vond bij dat eilandje druk versierd zijn. Ik ontdekte dat voorganger Rob zich ook al eens gebogen had over dit verschijnsel. In zijn blog van 22 juni 2022 vertelt Rob dat versierde pijpen vroeger vaak als toegift kwamen, bij een bestelling van een gros Goudse tabakspijpen. Dit zette mij aan het denken. Zouden deze pijpen misschien op deze plek bij dat eilandje terechtgekomen zijn bij het afval van een handelaar in tabakswaren?

De nalatenschap van Matthijs Blik

Dus ik ging op onderzoek uit, en … bingo! Wat nu een eilandje is, maakte in de negentiende eeuw deel uit van een open weiland, dat rond 1830 in het bezit was van ene Matthijs Blik. Matthijs Blik was koopman en tapper. Toen hij stierf bleef zijn weduwe Marijtje van Leijden achter. En toen zij in 1856 overleed, werd haar inboedel geveild. Die bestond uit onder meer: ‘…eenige winkelgoederen, bestaande in: eene Toonbank, twaalf Snuifpotten met Koperen Deksels, zestien Tabaksdoozen, vijf Tabakstonnen, twee Koperen Schalen en Evenaar [=weegschaal], Koper Gewigt en hetgeen verder te koop zal worden aangeboden.

Dat is te lezen in de Alkmaarsche Courant van 30 juni 1856, terug te vinden in de collectie van Regionaal Archief Alkmaar.

Matthijs Blik en zijn vrouw Marijtje van Leijden waren eigenaar van een niet onaanzienlijk pand aan de Houttil, met uitzicht op het Waagplein. In 1885 is dit pand verbouwd met een nieuwe kroonlijst met het opschrift “KAASEXPORT Ao 1885”. En dat is tot op de dag van vandaag nog te bewonderen. Matthijs en Marijtje moeten goed geboerd hebben.

Pand aan de Houttil, met uitzicht op het Waagplein van Matthijs Blik en Marijtje van Leijden. Beeld: Erfgoed Alkmaar.

Cipier van het Tucht- en Verbeterhuis

Zou deze Matthijs Blik trouwens dezelfde zijn als de Matthijs Blik in een artikel van Harry de Raad (†) in het tijdschrift Oud Alkmaar van december 2002?
Deze Matthijs Blik was tussen 1805 en 1809 cipier van het stedelijke Tucht- en Verbeterhuis. En blijkbaar was hij tot een zekere welstand gekomen door te bezuinigen op elke vorm van luxe en hygiëne onder de niet geheel vrijwillig aanwezige bewoners. Als het inderdaad om dezelfde persoon gaat, dan heeft hij zijn eerder vergaarde fortuin slim belegd in onroerend goed en genotsartikelen…

Maarrr….zul je nu misschien denken: de Oranjepijp van twee weken terug was toch veel ouder dan de kleipijpen van deze week. En dus ook ouder dan de tijd van Matthijs Blik? Het antwoord is helaas niet heel eenvoudig. Het is namelijk mogelijk dat hij ook oudere exemplaren van dergelijke ‘toegiften’ in zijn bezit had. Bijvoorbeeld via vererving. Maar wat ook kan, is dat de oude persvorm van de pijp in de negentiende eeuw opnieuw in gebruik is genomen. Dat schijnt met dit soort persvormen met figuratieve afbeeldingen wel vaker gebeurd te zijn…

Zo zie je hoe drie tabakspijpen samen met de bewaard gebleven geschiedenis tot een heel nieuw verhaal kunnen leiden.

Oproep

Heb jij ook oude voorwerpen gevonden of zaken gezien die je graag met ons wilt delen? Of waarvan je je afvraagt wat het verhaal erachter kan zijn? Stuur een berichtje naar archeologischcentrum@alkmaar.nl.

Vondst op vrijdag wordt samengesteld door Guus van den Berg, archeoloog team Erfgoed, gemeente Alkmaar.

Bekijk hier alle ‘Vondsten op vrijdag’.

Bron: Erfgoed Alkmaar