Al sinds de middeleeuwen spreken mythische wezens tot de verbeelding. In een tijd waarin het wereldbeeld van de mens beperkt was en er nog geen natuurwetenschappelijke verklaringen waren. Vondsten als fossielen van grote onbekende dieren werden angewezen als resten van magische wezens. Dat beeld werd versterkt door verhalen. Over schepsels met meterslange halzen, enorme lichamen of langgerekte snuiten, afkomstig uit andere delen van de wereld. Door mondelinge overlevering en artistieke verbeelding groeiden de wezens uit tot vaste elementen binnen kunst, taal en religie.

Tegel van een steigerende eenhoorn. Beeld: Erfgoed Alkmaar.

Ook bij archeologische vondsten

Ook bij archeologische vondsten komen fabeldieren voor. In onze tegelcollectie vinden we meerdere voorbeelden. De tegels die ik voor vandaag koos, komen uit een opgraving aan de Langestraat in 2001. Tijdens dit onderzoek zijn grote aantallen tegels aangetroffen. Aan de hand van de stijlkenmerken en de productie is te zien dat ze uit de periode tussen 1625 en 1725 komen.

De eenhoorn

Op één van de tegels zie je een steigerende eenhoorn. Het dier is afgebeeld met een rechte, naar voren gerichte hoorn. Een stilistische keuze of een vereenvoudiging door de maker? In de hoeken van de tegel zijn versierd met ossenkopmotieven. Een veelvoorkomend decoratief element in deze periode. Opvallend is dat het dier lijkt te zijn uitgerust met een zadel. Als een soort symbolische beheersing, alsof het tot huisdier is gemaakt. In de middeleeuwen geloofden de mensen dat alleen een maagd een eenhoorn kan temmen. Traditioneel wordt de eenhoorn in Europa doorgaans weergegeven als een hybride wezen, met kenmerken van zowel paard als geit. Ook hier kun je dat zien. Het feit dat de eenhoorn een geitensik heeft, onderstreept deze beeldtraditie.

Tegel van een onbekend zeewezen met een langgerekt lichaam en een opvallende staartpartij. Beeld: Erfgoed Alkmaar.

Het zeewezen

Op de andere tegel zie je een onbekend zeewezen met een langgerekt lichaam en een opvallende staartpartij. De voorstelling deed mij denken aan het beroemde Loch Ness-monster. Wellicht was het wezen gebaseerd op de Griekse hippocampus. Een waterwezen dat een soort paardenvoorkant had en een vissenstaart.

Mythische wezens waren een geliefd onderwerp in de tegelmakerij. Iedereen wilde toch een beetje magie in huis. Wellicht dat het fantaseren over bijzondere wezens de dagelijkse sleur van het leven wat leuker maakte?

Deze Vondst op vrijdag werd samengesteld door onze depotbeheerder Maartje Kramer

Bekijk hier alle ‘Vondsten op vrijdag’

Bron: Erfgoed Alkmaar