In het Antwerpse atelier van bronsexpert Derek Biront wordt pas echt duidelijk hoe indrukwekkend het beeld is. De bronzen Atlas is meer dan levensgroot en bestaat uit twee enorme delen, waarvan het onderste alleen al ruim twee meter hoog is. Die schaal is geen toeval: het beeld moest vanaf straatniveau zichtbaar en indrukwekkend zijn.

Erfgoed met Vlaamse wortels

Voor de restauratie werd bewust gekozen voor Vlaamse expertise. Daarmee wordt een historische lijn doorgetrokken: ook in de zeventiende eeuw werd de Antwerpse beeldhouwer Artus Quellinus naar Amsterdam gehaald om de sculpturen voor het toenmalige stadhuis – het huidige paleis – te vervaardigen.

Quellinus gold destijds als een van de belangrijkste beeldhouwers van de Nederlanden. Hij werkte met een groot atelier en vervulde waarschijnlijk vooral een leidende rol bij de totstandkoming van de beelden. Zijn hand is vooral zichtbaar in de verfijnde details, zoals de expressie en de karakteristieke krullen van Atlas.

Technisch vernuft uit de zeventiende eeuw

Het bronzen beeld, dat circa 3.500 kilo weegt, was lange tijd het grootste in zijn soort in de Nederlanden. Het werd in slechts twee delen gegoten – een technisch huzarenstuk. De productie vond plaats in moeilijke omstandigheden: in het drassige Amsterdam moesten de mallen in diepe kuilen worden geplaatst om stabiel te blijven.

Om de constructie te verstevigen, werd het beeld destijds gevuld met een mengsel van puin en mortel, versterkt met ijzeren staven. Die oplossing bleek echter problematisch: vocht kon niet weg, waardoor bij vorst schade ontstond.

Beeld van Atlas op het Koninklijk Paleis in Amsterdam. Foto: Kim Hansen, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons.

Restauratie: Atlas kan weer ‘ademen’

Tijdens de recente restauratie is deze vulling verwijderd. Het beeld is weer hol gemaakt, zoals oorspronkelijk bedoeld. Hierdoor kan vocht ontsnappen en wordt nieuwe schade voorkomen. Moderne roestvrijstalen verbindingen zorgen nu voor de stabiliteit. Biront spreekt treffend van een beeld dat weer kan “ademen”.

Terug naar de oorspronkelijke kleur

Een tweede belangrijke ingreep was het herstel van de oorspronkelijke kleur. Waar Atlas lange tijd groen oogde door oxidatie – veroorzaakt door luchtvervuiling en zure regen – blijkt uit historisch onderzoek dat het beeld oorspronkelijk donkerbruin was. Met een zorgvuldige straaltechniek is de groene aanslag verwijderd, zonder het brons te beschadigen. Het resultaat sluit weer aan bij het zeventiende-eeuwse uiterlijk.

Symboliek en betekenis

Atlas draagt geen aarde, maar het hemelgewelf – een detail dat vaak verkeerd wordt begrepen. Op het dak van het paleis vormt hij een bijzonder element tussen de andere beelden, die vooral klassieke deugden verbeelden. Zijn betekenis wordt vaak gezien als symbolisch: niet zozeer macht tonen, maar het dragen ervan.

Tijdcapsule voor de toekomst

Bijzonder is ook de terugplaatsing van een tijdcapsule in het beeld. In een loden koker worden nu opnieuw documenten en foto’s van de restauratie toegevoegd, net zoals dat eerder gebeurde in 1916. Zo wordt het verhaal van dit monument doorgegeven aan toekomstige generaties.

Bron: Rijksvastgoedbedrijf / De Erfgoedstem