De laatste jaren hoor ik steeds vaker de kreet ‘Ik ben een beelddenker…’ vallen. Vaak als reactie op wel zeer beeldende beschrijvingen van de minder toonbare details uit het alledaagse leven.

Door deze combinatie dreigen we het zicht te verliezen op wat nu eigenlijk een beelddenker is. Als ik kijk naar alledaagse gebruiksvoorwerpen in ons depot, was bijna iedereen wel een beelddenker. Beelden werden te pas en te onpas gebruikt. Bijvoorbeeld om boodschappen over te brengen, geluk af te roepen, het kwaad te weren of gewoon om de kijker te vermaken.

Een achttiende-eeuws majolica bord met een doorsnede van 30 cm uit Friesland, aangetroffen in 1995 in een beerput achter een pand aan de Gedempte Nieuwesloot. Beeld: Erfgoed Alkmaar.

De bijbel als voorbeeld

Ook het majolica bord dat ik voor deze Vondst op Vrijdag selecteerde, heeft een handgeschilderde afbeelding. Hij is geschilderd in blauw op wit. En de schildering moest in dit geval de christelijk-gereformeerde beelddenker herinneren aan de verhalen in de Bijbel. Verhalen die ons allen immers tot voorbeeld moesten dienen…

Het centrale, platte deel van het bord wordt ook wel de spiegel genoemd. Daarop zien we een eenvoudig landschapje. Langs een weg staat een boom, met op de achtergrond enkele vrijwel vormloze struiken en bouwsels. Bij de boom zit een persoon geknield, gericht naar een staande man. Die wijst op zijn beurt weer naar een derde persoon die in de boom zit.

Bij eerste beschouwing oogt het plaatje niet erg overtuigend. Maar het ging hier minder om uiterlijke schoonheid dan we nu geneigd zijn te denken. Veeleer ging het om de achterliggende boodschap.

De schildering is namelijk ontleend aan een verhaal uit de Bijbel en toont de bekering van Zacheüs (Lucas 19:3-6).

Wie was Zacheüs?

Zacheüs was een Joodse man in dienst van de toenmalige bezetter, het Romeinse gezag in Jericho. Jericho is een zeer oude stad in de Jordaanvallei, ongeveer 25 kilometer ten oosten van Jeruzalem. Als ‘collaborateur’ met de bezettende macht en in zijn functie als architeloonès (hoofdpachter van de belastingen, chef van de tollenaars) was hij onder de stedelingen vermoedelijk niet erg populair.

Op zijn laatste reis naar Jeruzalem zou Jezus ook Jericho aandoen. Hij was inmiddels in het gezelschap van een groep volgelingen en ook onderweg trok dit gezelschap de nodige aandacht.

Ook Zacheüs was nieuwsgierig. Maar klein van postuur als hij was, kon hij Jezus niet goed zien tussen de samengedromde menigte. Daarom spoedde hij zich naar het hoofd van de begeleidingsstoet en klom iets daar voorbij in een wilde vijgenboom, vanwaar hij alles goed zou kunnen aanschouwen.

Toen Jezus de vijgenboom passeerde, zag hij Zacheüs zitten en vroeg hem om verblijf voor de rest van de dag. Toen Zacheüs verheugd instemde met dit verzoek, viel dat niet in goede aarde bij de overige aanwezigen. Hoe kon Jezus bij deze onrechtvaardige afperser zijn intrek nemen?

Maar Zacheüs kwam tot inkeer. Hij schonk de helft van zijn vermogen aan de armen en beloofde ieder die hij onrecht had gedaan viervoudig te zullen compenseren. Hierop werd Zacheüs’ huis door Jezus heil aangedaan.

Ook hij was een ‘zoon van Abraham’, door gelovigen ook wel beschouwd als de oervader van alle gelovigen. Hij had door zijn daden getoond tot inkeer te zijn gekomen en werd daarom alleen al door Jezus in genade aangenomen.

Zo werd de kracht van het beeld gebruikt om de beschouwer te herinneren aan de boodschap dat Jezus genadig zal zijn voor wie zich voor hem openstelt en tijdig tot inkeer komt.

De boetvaardige Zacheüs (1611), getekend door Willem Isaacsz van Swanenburg (1580-1612). Beeld: Erfgoed Alkmaar.

Geliefd thema

De bekering van Zacheüs was dan ook al in de vroeg-Christelijke wereld een geliefd thema. Maar het is bij uitstek een boodschap die past bij een gereformeerd huishouden rond het eind van de zeventiende en de achttiende eeuw.

De schildering op het bord is ontleend aan een prent van de Zwitserse graveur Mattheus Merian (1593-1650), die we vaker tegenkomen op Fries aardewerk. Bijbelse thema’s worden met enige regelmaat aangetroffen op dit aardewerk. Bijvoorbeeld op deze avondmaalskan uit 1791.

Vanaf het begin van de achttiende eeuw werd het aandeel van Friese plateelbakkers steeds groter, ten koste van pottenbakkers uit andere regio’s. Ook het bord van de opgraving aan de Gedempte Nieuwesloot zal waarschijnlijk in Friesland zijn gemaakt. Gezien de ‘losse schildershand’ zal dit vermoedelijk later in de achttiende eeuw zijn.

Vondst op vrijdag wordt samengesteld door Guus van den Berg, archeoloog team Erfgoed, gemeente Alkmaar.

Bekijk hier alle ‘Vondsten op vrijdag’.

Bron: Erfgoed Alkmaar